Hiyerofani Bağlamında Mekân-Beden-Doğa İlişkisinde Mitik Tespitler

Yıl 2026, Sayı: 28, 65 - 90, 10.03.2026

Ali Osman Abdurrezzak

https://doi.org/10.46250/kulturder.1854993

https://izlik.org/JA45JD57ZE

Öz

Hiyerofani kavramı çerçevesinde mekân, beden ve doğa arasındaki ilişki, mitolojik düşünce bağlamında ele alınmaktadır. İnsanlık tarihinin en erken dönemlerinden itibaren mekân, fiziksel bir alan olmasının yanında kutsalın tezahür ettiği, sembolik ve kültürel anlamlarla yüklü dinamik bir yapı olarak da algılanmıştır. Mitolojik anlatılar, mekânın doğa unsurları ve insan bedeniyle kurduğu ilişki üzerinden kutsal olanın görünürlük kazanma biçimlerini açıklayan temel düşünsel çerçeveler sunmaktadır. Bu bağlamda mezarlıklar, kutsal merkezler, tapınaklar ve kentler, insanın varoluşsal arayışının ve evrenle kurduğu ontolojik bağın simgesel yansımaları olarak değerlendirilmektedir. Beden, ruhun geçici mekânı ve kutsalla temasın etkin bir öznesi olarak ele alınırken, mekânın hafıza, kimlik ve anlam üretme kapasitesi vurgulanmaktadır. İnsan bedeni, ritüel pratikler ve davranış kalıpları aracılığıyla kutsal mekânın inşasında ve yeniden üretilmesinde belirleyici bir rol üstlenmektedir. Su, ağaç, dağ ve mağara gibi doğa unsurları ise mitolojik anlatılar ve halk inançları düzleminde kutsalın taşıyıcısı ve aracısı olarak öne çıkmaktadır. Eliade’ın hiyerofani kavramı doğrultusunda yapılan değerlendirmeler, kutsalın mekân, beden ve doğa üzerinden çok katmanlı bir biçimde tezahür ettiğini ortaya koymaktadır. Bu etkileşim, mitik düşüncenin kültürel sürekliliğini ve kutsalın toplumsal hafızadaki kalıcılığını açıklayan temel bir yapı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

hiyerofani , mekân , beden , doğa , mitoloji

Mythic Identifications of the Space-Body-Nature Relationship in the Context of Hierophany

https://izlik.org/JA45JD57ZE

Öz

The relationship between space, body, and nature is examined within the framework of the concept of hierophany in the context of mythological thought. From the earliest periods of human history, space has been perceived not only as a physical area but also as a dynamic structure imbued with symbolic and cultural meanings, where the sacred manifests itself. Mythological narratives provide fundamental interpretive frameworks through which the manifestation of the sacred becomes visible via the interaction of space, natural elements, and the human body. In this context, cemeteries, sacred centers, temples, cities, and natural formations are considered symbolic reflections of humanity’s existential quest and its ontological connection with the universe. The body is approached as the temporary dwelling of the soul and as an active agent in encountering the sacred, while space is emphasized as a medium that produces memory, identity, and meaning. Through ritual practices and embodied actions, the human body plays a decisive role in the construction and reproduction of sacred space. Natural elements such as water, trees, mountains, and caves emerge as carriers and mediators of the sacred within mythological narratives and folk beliefs. Evaluations based on Eliade’s concept of hierophany reveal that the sacred manifests itself through a multi-layered interaction between space, body, and nature. This interaction constitutes a fundamental structure that explains the cultural continuity of mythic thought and the persistence of the sacred within collective memory.

Anahtar Kelimeler

hierophany , space , body , nature , mythology

Etik Beyan

This article draws in part on the author’s book Mythology and Space (Çizgi Publishing, 2025), while its conceptual framework and analytical approach have been substantially revised, expanded, and restructured in an original manner.

Kaynakça

• Abdurrezzak, Ali Osman. (2021). “Kült ve Kültür Bağlamında Kadın ve Doğa”. Türük Dergisi, 9(27): 85-98.
• Aça, Mustafa (2018). “Türk Halk İnanışlarında Tekinsiz Mekân Algısı ve Doğu Karadeniz Bölgesi”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(55): 5–20.
• Alver, Köksal (2012). “Kent İmgesi”. Kent Sosyolojisi. Ed. K. Alver. Hece Yayınları, 11-36.
• Arslan, Seher (2014). “Türklerde Ağaç Kültü ve Hayat Ağacı”. Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi, 1: 59-71.
• Ashkenazi, Michael (2018). Japon Mitolojisi. Say Yayınları.
• Avis, Paul (1999). God and the Creative Imagination: Metaphor, Symbol, and Myth in Religion and Theology. Routledge.
• Aydın, Aysun (2020). “Merleau-Ponty’nin Bedenlenme Fenomenolojisi: Bilinç ve Beden Bütünlüğü”. Kilikya Felsefe Dergisi, 1: 77-90.
• Aytaç, P. Pakize (2014). “Kültürel Kimlik ve Ergenekon Destanı”. Türkiz, 5(26): 37-72.
• Bachelard, Gaston (1996). Mekânın Poetikası. Kesit Yayıncılık.
• Bayat, Fuzuli (2007). Türk Mitolojik Sistemi I. Ötüken Neşriyat.
• Campbell, Joseph (1995). İlkel Mitoloji. Trans. K. Emiroğlu. İmge Kitabevi.
• Can, Şefik (1994). Klasik Yunan Mitolojisi. İnkılap Kitabevi.
• Cirlot, E. Juan (1971). A Dictionary of Symbols. Routledge.
• Collins, Andrew (2016). Göbekli Tepe: Tanrıların Doğuşu. Trans. L. Tonguç Basmacı. Alfa Yayıncılık.
• Eliade, Mircae (1994). Ebedî Dönüş Miti. Trans. Ü. Altuğ. İmge Kitabevi.
• Eliade, Mircae (2003). Dinler Tarihine Giriş. Kabalcı Yayınevi.
• Eliade, Mircae (2017). Mitler, Rüyalar ve Gizemler. Doğu Batı Yayınları.
• Enveri, Ekber (2018). “Türk Yaratılış Mitlerinde Toprak”. Motif Akademi Halk Bilimi Dergisi, 11(24): 91-99.
• Erbil, Pervin (2019). “Kadının, Doğanın ve Erkeğin Düzeni”. Doğa ve Kadın: Ekolojik Dönüşümde Feminist Tartışmalar. Ed. E. Değirmenci. Fotokitap, 55-68.
• Erdal, Tuğçe (2018). “Türk ve Dünya Mitlerinde İnsanın Yaratılışı ve Toprak”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Ens. Dergisi, (61), 113-126.
• Erkenez, Semin & Ciravoğlu, Ayşen (2020). “Güncel Beden Kuramlarının Mekânı Dönüştürme Olasılıkları”. Megaron, 15(3): 399-411.
• Esin, Emel (2001). Türk Kozmogonisine Giriş. Kabalcı Yayınevi.
• Frazer, G. James (2004). Altın Dal: Dinin ve Folklorun Kökleri. Trans. M. H. Doğan. Payel Yayınevi.
• Göka, Şenol (2001). İnsan ve Mekân. Pınar Yayınları.
• Güler, Mehmet (2023). “Dağ Kültü ve Divan Şiirinde Mitolojik Dağlar”. Yazıt Kültür Bilimleri Dergisi, 3(1), 45-59.
• Holmberg, Uno (1964). “Finno-Ugric Siberian”. The Mythology of All Races. Ed. J. A. MacCulloch. Cooper Square Publishers.
• İnan, Abdülkadir (1998). Makaleler ve İncelemeler I. Türk Tarih Kurumu.
• Jones, Ernest (2007). “Psikanaliz ve Folklor”. Millî Folklor, 74: 104–115.
• Jung, G. Carl (2009). İnsan ve Sembolleri. Trans. A. N. Babaoğlu. Okyanus Yayınları.
• Kramer, N. Samuel (1999). Sümer Mitolojisi. Kabalcı Yayınevi.
• Kurtar, Senem (2012). Mekânı Yaşamak: Lefebvre ve Mekânın Diyalektik Oluşumu. Coğrafyanın Felsefesi, Tarihi ve Metodolojisi. Tücaum.
• Le Bon, Gustave (1997). Kitleler Psikolojisi. Ed. Y. Ender. Hayat Yayınları.
• Lefebvre, Henri (2014). Mekânın Üretimi. Trans. I. Ergüden. Sel Yayıncılık.
• Merleau-Ponty, Maurice (2012). Phenomenology of Perception. Trans. Donald A. Landes. Routledge.
• Mumford, Lewis (2013). Tarih Boyunca Kent. Trans. G. Koca & T. Tosun. Ayrıntı Yayınları.
• Munch, A. Peter (1926). Norse Mythology: Legends of Gods and Heroes. The American-Scandinavian Foundation.
• Oppermann, Serpil (2006). “Doğa Yazınında Beden Politikası”. Littera: Edebiyat Yazıları, 18: 75-85.
• Ögel, Bahaeddin (1993). Türk Mitolojisi I. Türk Tarih Kurumu.
• Ögel, Bahaeddin (2006). Türk Mitolojisi II. Türk Tarih Kurumu.
• Pallasmaa, Juhani (2016). Tenin Gözleri. Trans. A. U. Kılıç. Yem Yayınları.
• Platon (1999). Devlet. İş Bankası Yayınları.
• Radzin, Hilda (1983). “Names in the Mythological Lay Grímnismál”. Literary Onomastics Studies, 10: 261-268.
• Roux, Jean P. (1998). Türklerin ve Moğolların Eski Dini. Trans. A. Kazancıgil. İşaret Yayınevi.
• Roux, Jean P. (2011). Eski Türk Mitolojisi. BilgeSu Yayıncılık.
• Stevens, Anthony (1999). Jung. Trans. A. Çayır. Kaknüs Yayınları.
• Şentürk, Ünal (2014). “Mekân Sadece Mekân Değildir: Kentsel Mekânın Yeni Tezahürleri”. Doğu Batı, 67: 85-106.
• Tekin, Talat (1998). Orhon Yazıtları. Simurg Yayınları.
• Tuğrul, Saime (2010). Ebedî Kutsal, Ezelî Kurban. İletişim Yayınları.
• Uhri, Ahmet (2003). Ateşin Kültür Tarihi. Dost Kitabevi.
• Watt, Ian (2014). Modern Bireyciliğin Mitleri. Trans. M. Doğan. Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
• Yıldırım, Nilüfer (2011). “Türk Halklarının Destan Yaratılarında Üç Dünya”. Turkish Studies, 6(3): 1951-1965.
• Yolcu, Mehmet Ali (2014) “Babasız Gebelik Mitleri Bağlamında Türk Mitolojisinde Gök-Yer Dikotomisi ve Ana Tanrıça Kültünün İzleri”. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(1): 70-92.