Bizans Sanatında Geyik Figürünün Bestiariumlar Işığında Liturjik Taş Eserler Üzerinden Sembolik Yorumu

Written in Greek in Alexandria in the 2nd century AD, the Physiologus, whose author is unknown, is an early Christian text that assigns allegorical and didactic meanings to animals, stones, and plants. It transformed observed behaviors and characteristics of living things in nature into symbolic narratives within the interpretive framework of Christian theology. Thus, each animal discussed in the text became a symbol of divine truth. The influence of the Physiologus continued throughout the Middle Ages and was expanded upon, reaching the Bestiarium versions. All animals found in nature and fantastic creatures were depicted based on the Physiologus, referencing the Bestiarium and sacred texts, and symbolic meanings were assigned to each animal figure. The scope of our study is the deer figures depicted on Byzantine-era liturgical stone artifacts in the geography of Turkey. The deer figures depicted on the liturgical stone artifacts that constitute our subject were identified, and their symbolic meanings were investigated through primary sources such as the Physiologus and Bestiariums. Accordingly, our research was conducted on 20 deer figures that we identified in 8 ancient regions. This study examines whether Physiologus and Bestiarium, primary publications from the early, middle, and late Byzantine periods, served as sources and whether their meanings underwent changes. The relationship between narratives about the nature of the deer and the concepts of baptism, repentance, rebirth, and spiritual purification is explored.

MS 2. yüzyılda İskenderiye’de Yunanca olarak yazılan ve yazarı bilinmeyen Physiologus, hayvan, taş ve bitkilere alegorik ve didaktik anlamlar yükleyen erken Hıristiyan metnidir. Doğadaki canlıların gözlemlenen davranış ve özelliklerini Hıristiyan teolojisinin yorumlayıcı çevresinde simgesel anlatılara dönüştürmüştür. Böylece, metinde ele alınan her hayvan Tanrısal hakikatin bir sembolü haline gelmiştir. Physiologusun etkisi, Orta Çağ boyunca etkili olmuş ve genişletilerek Bestiarium versiyonlarına ulaşmıştır. Doğada bulunan hayvanlar ve fantastik hayvanların tümü Physiologustan yola çıkarak Bestiarium ve kutsal kitaplar referans alınarak tasvir edilmiş her bir hayvan figürüne sembolik anlamlar yüklenmiştir. Çalışmamızın kapsamını, Türkiye coğrafyasındaki Bizans dönemi liturjik taş eserleri üzerinde betimlenen geyik figürleri oluşturur. Konumuzu oluşturan liturjik taş eserler üzerinde betimlenen geyik figürleri tespit edilerek sembolik anlamları birincil kaynaklar olan Physiologus ve Bestiariumlar üzerinden araştırılmıştır. Buna göre, araştırmamız 8 antik bölgede tespit ettiğimiz 21 geyik figürü üzerinden gerçekleşmiştir. Bizans’ın erken, orta ve geç evrelerinde birincil yayınlar olan Physiologus ve Bestiariumların kaynak oluşturup oluşturmadığı irdelenmiş olup anlamlarının değişime uğrayıp uğramadığı anlaşılmaya çalışılmıştır. Geyiğin doğasına dair anlatıların vaftiz, tövbe, yeniden doğuş ve ruhsal arınma kavramlarıyla olan ilişkisi ortaya konulmaktadır.