The Function of Art in Modern Society: Social Critique and Aesthetics in the Frankfurt School

Yıl 2026, Sayı: 28, 300 - 326, 10.03.2026

Ebubekir Düzcan , Bahtiyar Mermertaş

https://doi.org/10.46250/kulturder.1876347

https://izlik.org/JA34YS32XK

Öz

This study aims to problematize the Frankfurt School’s discussion of the relational and dialectical connections among the notions of modern society, the individual, art, and resistance. It argues that capitalism reduces human beings and human praxis to mere functionality within market relations, while simultaneously eroding individuality by reifying the individual through both social structures and the culture industry. According to the Frankfurt School, modern society is a totalized yet inherently “false” formation, constituted by irreconcilable and structural contradictions. The individual exists immanently within this social reality and is determined by it; however, the individual is not in a completely passive position. On the contrary, even within this controlled and oppressive totality, the individual retains, albeit in a limited sense, the possibility of preserving a degree of autonomy. Within this context, art is positioned as the antithesis and negation of the given social structure and the dominant perception of reality. In Frankfurt School thought, despite the commodifying effects of the culture industry, art remains the final refuge that points toward truth and serves as a strategic locus of resistance. Art’s dysfunctional and autonomous position vis-à-vis market relations renders visible the possibility of an alternative to the given social order and offers a “promise of happiness” (promesse de bonheur) for the sake of a better future.

Anahtar Kelimeler

Frankfurt School , Critical Theory , sociology of art , aesthetics , society

Modern Toplumda Sanatın İşlevi: Frankfurt Okulu'nda Toplumsal Eleştiri ve Estetik

https://izlik.org/JA34YS32XK

Öz

Bu çalışma, Frankfurt Okulu’nun modern toplum, birey, sanat ve direniş kavramları arasındaki ilişkisel ve diyalektik bağı eleştirel bir perspektifle tartışmayı amaçlamaktadır. Kapitalizmin, insanı ve insani praksisi, piyasa ilişkileri içerisinde işlevselliğe indirgediği; bu süreçte hem toplumsal yapılar hem de kültür endüstrisi aracılığıyla bireyi şeyleştirerek bireyselliğini aşındırdığı ileri sürülmektedir. Frankfurt Okulu’na göre modern toplum, uzlaşmaz ve yapısal çelişkiler üzerine kurulu, bütünlüklü fakat özünde “yanlış” bir formdur. Birey, bu toplumsal gerçekliğe içkin olarak var olur ve onun tarafından belirlenir; ancak bütünüyle edilgen bir konumda değildir. Aksine, kontrol altına alınmış ve baskıcı bu bütünlük içinde özerkliğini kısmen de olsa koruyabilme imkânına sahiptir. Bu bağlamda sanat, mevcut toplumsal yapının ve hâkim gerçeklik anlayışının antitezi ve reddi olarak konumlanır. Frankfurt Okulu düşüncesinde sanat, kültür endüstrisinin metalaştırıcı etkilerine rağmen, hakikati işaret eden son sığınak ve stratejik bir direniş odağıdır. Sanatın piyasa ilişkileri açısından işlevsiz ve özerk konumu, mevcut toplumsal düzene alternatif bir imkânı görünür kılar ve daha iyi bir gelecek adına bir “mutluluk vaadi” sunar.

Anahtar Kelimeler

Frankfurt Okulu , Eleştirel Kuram , sanat sosyolojisi , estetik , toplum

Kaynakça

• Adorno, Theodor W. (1997). Aesthetic Theory. Çev. Robert Hullot-Kentor. University of Minnesota Press.
• Adorno, Theodor W. (2005). Minima Moralia: Sakatlanmış Yaşamdan Yansımalar. Çev. Orhan Koçak ve Ahmet Doğukan. Metis Yayınları.
• Adorno, Theodor W. (2006). Eleştiri, Toplum Üzerine Yazılar. Çev. M. Yılmaz Öner. Belge Yayınları.
• Adorno, Theodor W. (2011a). Kültür Endüstrisi, Kültür Yönetimi. Çev. Nihat Ülner vd. İletişim Yayınları.
• Adorno, Theodor W. (2011b). Otoritaryen Kişilik Üstüne: Niteliksel İdeoloji İncelemeleri. Çev. Doğan Şahiner. Say Yayınları.
• Adorno, Theodor W. (2023). Faşizm ve Propaganda. Çev. Müge Çavdar. Sel Yayınları.
• Adorno, Theodor W. ve Horkheimer, Max (2014). Aydınlanmanın Diyalektiği. Çev. Nihat Ülner ve Elif Öztarhan Karadoğan. Kabalcı Yayınevi.
• Agamben, Giorgio (2019). İçeriksiz Adam. Çev. Kemal Atakay. Monokl Yayınları.
• Bauman, Zygmunt (2005). Bireyselleşmiş Toplum. Çev. Yavuz Alogan. Ayrıntı Yayınları.
• Beckert, Sven (2018). Pamuk İmparatorluğu: Tek Bir Meta ile Kapitalizmin Küresel Tarihi. Çev. Ali Nalbant. Say Yayınları.
• Behrens, Roger (2011). Adorno Sözlüğü. Çev. Mustafa Tüzel. Versus Kitap.
• Benjamin, Walter (2023). Teknik Olarak Yeniden Üretilebilirlik Çağında Sanat Eseri. Çev. Ogün Duman. Can Yayınları.
• Boucher, Geoff (2016). Yeni Bir Bakışla Adorno. Çev. Yetkin Başkavak. Kolektif Kitap.
• Braudel, Fernand (2019a). II. Felipe Döneminde Akdeniz ve Akdeniz Dünyası, I. Çev. Mehmet Ali Kılıçbay. Doğu Batı Yayınları.
• Braudel, Fernand (2019b). II. Felipe Döneminde Akdeniz ve Akdeniz Dünyası, II. Çev. Mehmet Ali Kılıçbay. Doğu Batı Yayınları.
• Braudel, Fernand (2021). II. Felipe Döneminde Akdeniz ve Akdeniz Dünyası, III. Çev. Mehmet Ali Kılıçbay. Doğu Batı Yayınları.
• Claussen, Detlev (2012). Son Deha: Theodor W. Adorno. Çev. Dilman Muradoğlu. Yapı Kredi Yayınları.
• Comte, Auguste (2009). The Positive Philosophy of Auguste Comte. Çev. Harriet Martineau. Cambridge University Press.
• Çiğdem, Ahmet (2006). Toplum: Kavram ve Gerçeklik. İletişim Yayınları.
• Dellaloğlu, Besim F. (1998). “Toplumsal”ın Yeniden Yapılanması: Habermas Üzerine Bir Araştırma. Bağlam Yayınları.
• Dellaloğlu, Besim F. (2001). Frankfurt Okulu’nda Sanat ve Toplum. Bağlam Yayıncılık.
• Dellaloğlu, Besim F. (2012). Benjaminia: Dil, Tarih ve Coğrafya. Ayrıntı Yayınları.
• Durkheim, Émile (1985). Toplumbilimsel Yöntemin Kuralları. Çev. Cemal Bali Akal. Bilim Felsefe Sanat Yayınları.
• Durkheim, Émile (2006a). Sosyoloji Dersleri. Çev. Ali Berktay. İletişim Yayınları.
• Durkheim, Émile (2006b). Toplumsal İşbölümü. Çev. Özer Ozankaya. Cem Yayınevi.
• Durkheim, Émile (2013). İntihar: Bir Toplumbilim İncelemesi. Çev. Özcan Doğan. Doğu Batı Yayınları.
• Elias, Norbert (2004a). Uygarlık Süreci, C.1. Çev. Ender Ateşman. İletişim Yayınları.
• Elias, Norbert (2004b). Uygarlık Süreci, C.2. Çev. Erol Özbek. İletişim Yayınları.
• Erkek, Fatma (2024). “Bir Direniş Biçimi Olarak Sanat: Adorno’da Sanatın Toplum ve Politikayla İlişkisi”. Kaygı: Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 23(1): 191-224.
• Federici, Silvia (2012). Caliban ve Cadı: Kadınlar, Beden ve İlksel Birikim. Çev. Öznur Karakaş. Otonom Yayıncılık.
• Foucault, Michel (2002). Toplumu Savunmak Gerekir: Collège de France’ta Verilen Dersler, 1975-1976. Çev. Şehsuvar Aktaş. Yapı Kredi Yayınları.
• Foucault, Michel (2005). The Order of Things: Archaeology of the Human Sciences. Routledge.
• Foucault, Michel (2013). Güvenlik, Toprak, Nüfus: Collège de France Dersleri (1977-1978). Çev. Ferhat Taylan. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Fromm, Erich (2019). Yeni Bir İnsan Yeni Bir Toplum: Yanılsama Zincirlerinin Ötesinde. Çev. Necla Arat. Say Yayınları.
• Gülenç, Kurtul (2015). Frankfurt Okulu: Eleştiri, Toplum ve Bilim. Ayrıntı Yayınları.
• Habermas, Jürgen (2003). İnsan Doğasının Geleceği. Çev. Kaan H. Ökten. Everest Yayınları.
• Horkheimer, Max (2001). Geleneksel ve Eleştirel Kuram. Çev. Mustafa Tüzel. Yapı Kredi Yayınları.
• Horkheimer, Max (2013). Akıl Tutulması. Çev. Orhan Koçak. Metis Yayınları.
• Horkheimer, Max (2025). Alacakaranlık: Almanya’dan Notlar, 1926-1931. Çev. Haluk Barışcan. Metis Yayınları.
• Horkheimer, Max ve Adorno, Theodor W. (2010). Sosyolojik Açılımlar: Sorular ve Tartışmalar. Çev. M. Sezai Durgun ve Adnan Gümüş. BilgeSu.
• Jay, Martin (2001). Adorno. Çev. Ünsal Oskay. Der Yayınevi.
• Jay, Martin (2014). Diyalektik İmgelem: Frankfurt Okulu’nun Tarihi ve Çalışmaları (1923-1950). Çev. Sevgi Doğan. Ayrıntı Yayınları.
• Marcuse, Herbert (1978). The Aesthetic Dimension: Toward a Critique of Marxist Aesthetics. Beacon Press.
• Marcuse, Herbert (1998). Karşıdevrim ve İsyan. Çev. Gürol Koca ve Volkan Ersoy. Ayrıntı Yayınları.
• Marcuse, Herbert (2006). One-Dimensional Man: Studies in the Ideology of Advanced Industrial Society. Routledge.
• Marcuse, Herbert (2013). Özgürlük Üzerine Bir Deneme. Çev. Soner Soysal. Ayrıntı Yayınları.
• Marcuse, Herbert (2020). Olumsuzlamalar: Eleştirel Teori Denemeleri. Çev. Akın Karaca vd. Ayrıntı Yayınları.
• Marx, Karl (2008). Grundrisse: Ekonomi Politiğin Eleştirisi İçin Ön Çalışma. Çev. Sevan Nişanyan. Birikim Yayınları.
• Marx, Karl (2015). Kapital, C.1. Çev. Mehmet Selik ve Nail Satlıgan. Yordam Kitap.
• Marx, Karl ve Engels, Friedrich (1976). Nüfus Sorunu ve Malthus. Çev. Oya Yaylalı. Sol Yayınları.
• Marx, Karl ve Engels, Friedrich (2018). Komünist Manifesto. Çev. Tanıl Bora. İletişim Yayınları.
• Slater, Phil (1998). Frankfurt Okulu: Kökeni ve Önemi, Marksist Bir Yaklaşım. Çev. Ahmet Özden. Kabalcı Yayınevi.
• Thompson, E. P. (2004). İngiliz İşçi Sınıfının Oluşumu. Çev. Uygur Kocabaşoğlu. Birikim Yayınları.
• Thompson, E. P. (2006). Avam ve Görenek: İngiltere’de Geleneksel Popüler Kültür Üzerine Araştırmalar. Çev. Uygur Kocabaşoğlu. Birikim Yayınları.
• Tunalı, İsmail (1998). Estetik. Remzi Kitabevi.
• Weber, Max (2013). Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu. Çev. Milay Köktürk. BilgeSu Yayıncılık.
• Weber, Max (2014). Toplumsal ve Ekonomik Örgütlenme Kuramı. Çev. Özer Ozankaya. Cem Yayınevi.
• Yaşat, Cem Doğan (2008). Edebiyat Sosyolojisi Açısından Adorno Estetiğinin Toplumsal Temelleri. Doktora Tezi. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.