Ömer Seyfettin Hikâyelerinde Oryantalizme Dair Tespitler ve Eleştiriler

Orientalism, particularly since the publication of Orientalism by Edward Said in 1978, has become one of the most significant concepts intertwined with various problematics in both Eastern and Western intellectual traditions. In Turkish literature during the Westernization period, the orientalist discourse, was problematized and brought into the field of debate by pioneering figures such as Namık Kemal and Ahmet Mithat Efendi, has also been criticized by writers with different ideological and aesthetic understandings, inclouding Ömer Seyfettin, Tevfik Fikret, Hüseyin Rahmi, Ahmet Rasim and Yakup Kadri. While these early engagements are significant in that they represent the first moments of intellectual alertness toward the issue, it is undeniable that the polemical manner and defensive reflex through which the matter was addressed also deepened and internalized the very dualistic framework produced by Orientalism. In later periods, as relations with the West intensified and Western Orientalists became increasingly visible in Ottoman lands, reflections of the Orientalist gaze and Orientalist figures began to appear in literary works as well. Within this context, the stories of Ömer Seyfettin are particularly noteworthy, both for the material they incorporate and for their explicitly anti-Orientalist stance. This article primarily seeks to trace the contours of the author’s engagement with Orientalism through Ömer Seyfettin’s stories. In order to situate this trajectory within a broader conceptual framework, the historical transformation of Orientalism and the ways in which the issue was addressed in Turkish literary history up to Ömer Seyfettin are also examined.

Oryantalizm, özellikle Edward Said’in aynı adlı eserinin 1978 yılındaki neşrinden itibaren hem Doğu hem de Batı fikir âleminde birçok problematikle iç içe geçmiş bir şekilde ele alınmış önemli kavramlardan birisidir. Batılılaşma dönemi Türk edebiyatında Namık Kemal ve Ahmet Mithat Efendi gibi ilk isimlerden itibaren sorunsallaştırılan ve tartışma alanına çekilen oryantalist söylem; süreç içerisinde Ömer Seyfettin, Tevfik Fikret, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Ahmet Rasim, Yakup Kadri gibi farklı ideolojik ve estetik anlayışlara sahip yazarlar tarafından da eleştirilmiştir. Özellikle Tanzimat’ın ilk neslinin düşünsel metinler çerçevesinde polemikçi bir yaklaşımla ve savunmacı bir refleksle yöneldikleri oryantalizm eleştirileri; daha sonraki süreçlerde Batı’yla olan ilişkilerin yoğunlaşması, Osmanlı topraklarında Batılı oryantalistlerin çokça görünür olması gibi sebeplerle kurgusal metinlere de sirayet etmiştir. Bu süreç içerisinde Ömer Seyfettin’in hikâyeleri hem içerdiği malzeme hem de sahip olduğu oryantalizm karşıtı bakış açısı bakımından özellikle dikkat çekicidir. Bu makalede de esas olarak Ömer Seyfettin hikâyelerinden hareketle yazarın bu mesele üzerindeki dikkatlerinin bir izleği oluşturulmaya çalışılmıştır. Bu izleğin genel bir çerçevenin içerisine oturtulabilmesi için oryantalizm kavramının tarihsel dönüşümüne ve Türk edebiyatı tarihi içerisinde bu meselenin Ömer Seyfettin’e kadarki ele alınış biçimlerine de yer verme gayreti içerisinde olunmuştur.