İSYAN MEVSİMLERİNDE EYLEME GEÇİŞ ARACI OLARAK SAZ İLE SÖZ: KÖROĞLU ÖRNEĞİ
Öz
Evliya Çelebi, Köroğlu’yu bir çöğür şairi olarak takdim eder. Kimi araştırıcılar, 16. yüzyıla bağladıkları Köroğlu’yu iki şiirinden yola çıkarak Özdemiroğlu Osman Paşa’nın İran seferine katılan bir ordu şairi olarak nitelendirirler. Hayat hikâyesinin destan ve halk hikâyesi kahramanı Köroğlu ile karıştırılması nedeniyle gerçek kimliği ve şiirleri hakkında kesin hükümler verilemeyen Köroğlu adına bağlanarak yayımlanan şiirlerin destan ve halk hikâyesindeki şiirlerden pek farklı olmadığı, benzer düşünce ve konular üzerine kurulduğu görülmektedir. İster müstakil bir saz şairi, ister bir destan ve halk hikâyesi kahramanı olarak görülsün, Köroğlu’nun mücadelesinde saz ile sözün eyleme geçişte önemli bir yere sahip olduğu görülmektedir. Saz ile sözün bu rolü, Kızılbaş Türkmen isyanının simge ismi Pir Sultan Abdal ile Celali isyancılarını “şeştar” çalarak şevke getiren saz şairlerinde de görülmektedir.
Çalışmada, Evliya Çelebi tarafından bir çöğür şairi olarak takdim edilen Köroğlu’nun eyleme geçişinde saz ile sözün önemli bir yere sahip olduğuna dikkat çekilerek, Köroğlu gibi saz şairlerini eşkıya olarak nitelendiren Osmanlı dönemi merkezi ve yerel otoritelerin bu nitelendirmelerinde “çöğür” ve “şeştar” gibi müzik âletlerini çalan saz şairlerine yönelik olumsuz bakış açılarının etkileri üzerinde durulmuştur. Çalışma, merkezi ve yerel otoritelerin, saz ile sözü, başka bir deyişle saz şairlerini isyan mevsimlerinin önemli bir kışkırtıcı unsuru olarak gördüklerini ve bundan dolayı da mücadelelerinde eşkıyayı kışkırtan ya da şevklendiren saz şairlerine de özel bir önem verdiklerini bir kez daha gözler önüne sermiştir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- AKDAĞ, Mustafa (1963). Büyük Celâlî Karışıklıklarının Başlaması, Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları. AKDAĞ, Mustafa (2009). Türk Halkının Dirlik ve Düzenlik Kavgası “Celali İsyanları”, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.ALPTEKİN, Ali Berat-İÇEL, Hatice (2011). “Batı Versiyonlarında Köroğlu”, Millî Folklor, 91, 2011, 37-50.ASLAN, Ensar (1992). Çıldırlı Âşık Şenlik Hayatı Şiirleri Karşılaşmaları Hikâyeleri, Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yayınları.AVCI, Ali Haydar (2016). Osmanlı Gizli Tarihinde Pir Sultan Abdal ve Bütün Şiirleri. Ankara: LA Kitap.BARKEY, Karen (2011). Eşkıyalar ve Devlet Osmanlı Tarzı Devlet Merkezileşmesi. (Çev.: Zeynep Altok), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.CUNBUR, Müjgan (1987). “Köroğlu’nda Kahramanlık ve Birlik Ruhu”, Sultan Baba ve Köroğlu. (Ed.: Tuncer Gülensoy), Elazığ 1987, s. 47-54.ÇAMUROĞLU, Reha (1990). Tarih, Heteredoksi ve Babailer, İstanbul: Der Yayınları.GÖLPINARLI, Abdülbaki (1969). Pir Sultan Abdal Hayatı Sanatı Eserleri, İstanbul: Varlık Yayınevi. (1. b. 1953, 2. b. 1963) GÖLPINARLI, Abdülbaki-BORATAV, Pertev Naili (2010). Pir Sultan Abdal, İstanbul: Derin Yayınları. (1. b. 1943)GÖRKEM, İsmail (2006). Yeni Bilgiler Işığında Dadaloğlu Bütün Şiirleri, İstanbul: E Yayınları.GRISWOLD, William J. (2002). Anadolu’da Büyük İsyan 1591-1611. (Çev.: Ülkün Tansel), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. MAKAL, Tahir Kutsi (1987). Köroğlu, İstanbul: Toker Yayınları.Nâîma Mustafa Efendi (1968). Târih-i Nâîma Ravzat-el Hüseyn Fi Hulâsat Ahber el-Hafıkayn. (Çev.: Zuhuri Danışman), 2. C., İstanbul: Zuhuri Danışman Yayınevi.ÖGEL, Bahaeddin (1991). Türk Kültür Tarihine Giriş Türk Halk Musıkisi Aletleri (Uygur Devleti’nden Osmanlılara), C. 9, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.ÖZTELLİ, Cahit (1962). Köroğlu ve Dadaloğlu Hayatı Sanatı Şiirleri, 2. b., İstanbul: Varlık Yayınevi. SAKAOĞLU, Saim (1986). Dadaloğlu, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.SAKAOĞLU, Saim (1989), “16. Yüzyılda Türk Saz Şiiri”, Türk Dili Türk Şiiri Özel Sayısı III, (445-450), 115-250, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.YETKİN, Çetin (1980). Türk Halk Hareketleri ve Devrimler, İstanbul: Milliyet Yayınları.
