Weaknesses of Transcription Texts in the Accurate Determination of Ottoman Turkish Grammar

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 2, 4 - 22, 30.12.2025

Mustafa Argunşah

https://doi.org/10.54281/kundergisi.60

Öz

The Arabic alphabet, which the Turks used since the 10th century, was inadequate in reflecting the sounds of Turkish into writing. Although some solutions were produced with the new letters added to the alphabet by the Persians and the various interventions of the scribes, they were not sufficient. For this reason, the debates on many issues related to Turkish grammar, especially the correct pronunciation of some words, vocal and consonant changes and assimilation have not ended. There have been important developments in Turkology with the scientific studies carried out on the grammatical texts and dictionaries (transcription texts) of Ottoman Turkish, which Europeans wrote in Latin letters since the 16th century, were discovered by Turkish Turkologists. In some works, the fact that the texts were written in Latin letters along with Arabic letters provided a guide for the correct determination of Ottoman Turkish, and many contentious or unresolved issues were resolved. However, not all of these works were equally successful in representing the language of the period. Some authors provided accurate information with their scientific approach, while others misled users with inaccurate data or copied from the works of their predecessors. In fact, the data reflecting the stereotyped spellings of works written in Arabic letters, not the pronunciation, have caused confusion. The fact that some works published in the 19th century, when Turkish had completed its phonetic and morphological development, still repeated information from classical Ottoman Turkish, reduced the trust in them. In this study, the aforementioned issues will be exemplified, and data from the 16th-18th centuries will be compared with those from the 19th century, thus questioning the reliability of some authors' works. One of these is the case of the palatal n (ŋ). Although some sources indicate that this sound disappeared in pronunciation and turned into the sound nun (n) in the 17th century, the dual uses in works published in the 19th century raise doubts. In addition, the fact that there are practices that show the existence of consonant harmony in some works written in the 14th-15th centuries, and that this harmony was completed in the 17th-18th centuries, and that contrary examples are still encountered in 19th-century works, also calls into question the translated written works. In the study, the suffixes +lU, -(I)m/-(U)m, -DUm, -mIş/-mUş, +(U)m, -DUKCA, -DUKDA and the question suffix mI/mU were evaluated to show the inconsistency of the data regarding lip harmony. These inconsistencies are exemplified by the -yor present tense suffix and the multiple spellings of some words, and the reliability of the transcription texts has been questioned.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Turkish , Arabic letters , Latin letters , transcription texts , weaknesses

Osmanlı Türkçesi Gramerinin Doğru Tespitinde Çeviri Yazılı Metinlerin Zayıf Yönleri

Öz

Türklerin 10. yüzyıldan itibaren kullandıkları Arap alfabesi, Türkçenin seslerini yazıya yansıtma hususunda yetersiz kalmıştır. Farsların alfabeye ekledikleri yeni harfler ve yazıcıların çeşitli müdahaleleriyle kimi çözümler üretilmişse de yeterli olmamıştır. Bu sebeple, bazı kelimelerin doğru telaffuzu, ses değişmeleri ve benzeşmeleri başta olmak üzere Türkçenin grameriyle ilgili birçok konu üzerindeki tartışmalar bitmemiştir. Avrupalı yazarların 16. yüzyıldan itibaren Latin harfleriyle yazdıkları Osmanlı Türkçesinin gramer ve sözlükleri (çeviri yazı / transkripsiyon metinleri) Türkiye Türkologları tarafından keşfedildikten sonra yapılan bilimsel çalışmalarla Türkolojide önemli gelişmeler meydana gelmiştir. Bazı eserlerde metinlerin Arap harfleriyle birlikte Latin harfli olarak da verilmesi Osmanlı Türkçesinin doğru tespiti için yol gösterici olmuş, tereddüt edilen veya sonuca ulaştırılamayan birçok sorun çözülmüştür. Fakat bu eserlerin her birinin dönem dilini temsiliyeti aynı derecede başarılı olmamıştır. Bazı yazarlar bilimsel tutumlarıyla doğru bilgiler vermiş, bazıları ise yanlış veriler veya kendilerinden öncekilerin eserlerinden kopyalamalarla kullanıcıları yanıltmışlardır. Hatta telaffuzu değil, Arap harfli eserlerin kalıplaşmış imlalarını yansıtan veriler karışıklığa yol açmıştır. Türkiye Türkçesinin fonetik ve morfolojik gelişmeyi tamamladığı 19. yüzyılda yayımlanmış bazı eserlerin hâlâ klasik Osmanlı Türkçesine ait bilgileri tekrarlamaları da onlara güveni azaltmıştır. Bu çalışmada yukarıda bahsedilen konular örneklendirilecek, özellikle 16-18. yüzyıla ait veriler 19. yüzyıl verileriyle karşılaştırılacak, bu yolla bazı yazarların eserlerinin güvenilirliği sorgulanacaktır. Bunlardan birisi damak n’sinin (ŋ) durumudur. Daha 17. yüzyılda bazı kaynakların bu sesin telaffuzda kaybolarak nun (n) sesine döndüğünü belirtmesine rağmen 19. yüzyılda yayımlanmış eserlerde görülen ikili kullanımlar şüphe uyandırmaktadır. Bunun yanı sıra 14-15. yüzyıllarda yazılmış bazı eserlerde ünsüz uyumunun varlığını gösteren uygulamalar bulunması ve 17-18. yüzyıllarda bu uyumun tamamlandığı bilinmesine rağmen 19. yüzyıl eserlerinde hâlâ aksi örneklere rastlanması da çeviri yazılı eserleri sorgulatmaktadır. Çalışmada, dudak uyumuyla ilgili verilerin tutarsızlığını ortaya koymak amacıyla +lU, -(I)m/-(U)m, -DUm, -mIş/-mUş, +(U)m, -DUKCA, -DUKDA ekleriyle mI/mU soru eki değerlendirilmiştir. Bu tutarsızlıklar, -yor şimdiki zaman eki ve bazı kelimelerin çoklu imlalarıyla da örneklendirilmiş, çeviri yazılı metinlerin güvenilirliği sorgulanmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Türkçesi , Arap alfabesi , Latin alfabesi , çeviri yazılı metinler , zayıf yönler

Etik Beyan

Gerekmemektedir.

Kaynakça

• Adamoviç, Milan. Floransalı Filippo Argenti’nin Notlarına Göre (1533) 16. Yüzyıl Türkçesi. Çev. Aziz Merhan. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2009.
• Argunşah, Mustafa. “Osmanlı Konuşma Dili (Yavuz Kartallıoğlu (2017), Osmanlı Konuşma Dili, Kesit Yayınları, İstanbul, 560 s.)”. Dil Araştırmaları. 20 (Bahar 2017): 253-264.
• Arnold, Edwin. A Simple Transliteral Grammar of the Turkish Language. Compiled from Various Sources with Dialogues and Vocabulary. Londra: Trubner &Co., 1877.
• Barker, W. Burckhardt. A Practical Grammar of the Turkish Language with Dialogues and Vocabulary. Londra: Bernard Quaritch, Oriental and Philological Bookseller, 1854.
• Bianchi, Thomas Xavier. Le Nouveau Guide De La Conversation En Français Et En Turc. 2. baskı. Paris: 1852.
• Bobovy, Alberti (Ali Ufkî Bey). Grammatica Turcico-Latina (1666). Haz. Fafo Telatar, Yaşar Tokay ve Nurdan Besli. Ankara: Grafiker Yayınları, 2020.
• Bonelli, Luigi ve Iasigian, Stefano. Il Turco Parlato (lingua usuale di Costantinopoli), Cenni grammaticali, Dialoghi e Vocabolario italiana-turca. Milano: Ulrico Poepli, Editore-Libraio Della Real Cas, 1910.
• Boyd, Charles. The Turkish Interpreter or A New Grammar of the Turkish Language. Paris-Londra, 1842.
• Carbognano, Casimo Comidas De. Primi Prinsipi Della Gramatica Turca. Roma, 1794.
• Catergian, Samuel P. Guide De Conversation Turc-Français-Allemand. Viyana: Imprimerie des Méchitharistes, 1855.
• Davids, Arthur Lumley. Grammar of the Turkish Language. Londra, 1832.
• Develi, Hayati. Evliya Çelebi Seyahatnamesine Göre 17. Yüzyıl Osmanlı Türkçesinde Ses Benzeşmeleri ve Uyumlar. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1995.
• Doruk, Muhammed. “Çeviri Yazılı Gramer ve Sözlüklere Göre XIX. Yüzyıl Osmanlı Türkçesi Fonetiği”. Doktora tezi. Erciyes Üniversitesi, 2022.
• Duman, Musa. “Bazı Çeviri Yazılı Metinlerdeki Çok Şekilli Kelimelerin Değerlendirilmesi”. Türk Dili Üzerine İncelemeler; Eski Türkiye Türkçesinden Osmanlı Türkçesine-Makaleler. İstanbul: Kesit Yayınları, 2008. 175-188.
• Duman, Musa. Birgili Muhammed Efendi, Vasiyyet-name. İstanbul: R Yayınları, 2000.
• Gümüşkılıç, Mehmet. “18. Yüzyıl Osmanlı Türkçesi Ses Hadiseleri”. Doktora tezi. İstanbul Üniversitesi, 1997.
• Gümüşkılıç, Mehmet. “Viguier’in “Elemens de la Langue Turque (Türk Dilinin Unsurları)” Adlı Eserinin Ses Uyumları Bakımından İncelenmesi”. Yüksek lisans tezi. İstanbul Üniversitesi, 1992.
• Harsany, Jacobum Nagy de. Colloquia Familiaria Turcico Latina Seu Status Turcicus Loquens. Coloniae Brandeburgicae, 1672.
• Hindoğlu, Artin. Hazine-i Lugāt Dictionnaire Turc-Français. Viyana, 1838.
• Holderman, Jean Baptiste D. Grammaire Turque ou Methode Courte & Facile Pour Apprendre la Langue Turque. Constantinople, 1730.
• Hopkins, F. L. Elementary Grammar of the Turkish Language. Londra: Trübner and Co., 1877.
• Jaubert, P Amédée. Elements de la Grammaire Turke. Paris, 1823.
• Kartallıoğlu, Yavuz. Klasik Osmanlı Türkçesinde Eklerin Ses Düzeni (16, 17 ve 18. Yüzyıllar). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011.
• Kartallıoğlu, Yavuz. Osmanlı Konuşma Dili. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2021.
• Kartallıoğlu, Yavuz. Stambol’dan İstanbul’a: Osmanlı Türkçesi Telaffuz Kayıtları (1533-1921 Arası Latin Harfli Metinlerin Verilerine Göre). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2022.
• Köremezli, Buket. “Dil Bilgisi Kitaplarına Göre 19. Yüzyıl Osmanlı Türkçesinde Ses Benzeşmeleri ve Uyumlar”. Doktora tezi. Erciyes Üniversitesi, 2024.
• Mackenzie, C. F. Turkish Manual, Comprising A Condensed Grammar With Idiomatic Phrases, Exercises, and Dialogues, and Vocabulary. Londra: WM. H. Allen & Co., 1879.
• Mallouf, N. Grammaire Elémentaire de la langue Turque. Paris: Maisonneuve, 1862.
• Müller, August. Türkische Grammatik, mit Paradigmen, Litteratur Chrestomathie, und Glossar. Berlin: H. Reuther’s Vellagsbuchhandlung, 1889.
• Özkan, Nevzat. Ahmet Cevdet Paşa’nın Dil Bilgisi (Kavâ’id) Kitapları). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2020.
• Redhouse, J. W. An English And Turkish Dictionary. Londra: Oriental And Philological Publisher, 1856.
• Redhouse, J. W. The Turkish Campaigner’s vade-mecum of Ottoman Colloquial Language. Londra: Published by Thomas Harrison, 1855.
• Redhouse, James W. Grammaire Raisonne´e de la Langue Ottomane, Paris, 1846.
• Redhouse, James William. A Simplified Grammar of the Ottoman Turkish Language. Londra: Trübner & Co., 1884
• [Türkçesi: Osmanlı Türkçesinin Sadeleştirilmiş Dil Bilgisi. Çev. Ahmet Benzer, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019].
• Şemsettin Sami. Kamus-ı Fransevî. İstanbul: Mihran Matbaası, 1885.
• Tulum, A. Mertol. Tazarru’nâme. 2.baskı. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2001.
• Tulum, Mertol (2022). “17. ve 18. Yüzyıllarda İstanbul Türkçesi”. Türkçe Ülkesinde Gezinti. İstanbul: Ketebe Yayınları (2022): 151-195.
• Tulum, Mertol ve Tulum, Mehmet Mahur. Oğuznameler (Oğuz Beylerinin Hikâyeleri). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2016.
• Tulum, Mertol. 17. Yüzyıl Türkçesi ve Söz Varlığı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011.
• Tulum, Mertol. Tarihî Metin Çalışmalarında Usul (Menâkıbu’l-Kudsiyye Üzerinde Bir Deneme). İstanbul: Deniz Kitabevi, 2000.
• Valle, Pietro Della. Grammatica Della Lingua Turca. Haz. Nevin Özkan, Raniero Speelman, Ayşe Melek Özyetgin. Firenze: Accademia Della Crusca, 2023.
• Vaughan, Thomas. A Grammar of the Turkish Language. Londra, 1709.
• Viguier, Pıerre François. Élémens De La Langue Turque. Costantinople, 1790.
• Wells, Charles. A pratical grammar of the Turkish language (As Spoken and Written). Londra: Bernard Quaritch, 1880.