Differences in Arabic and Latin-letter Transcription in Barker's Practical Turkish Language Grammar

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 2, 86 - 109, 30.12.2025

Ayhan Bayrak

https://doi.org/10.54281/kundergisi.63

https://izlik.org/JA44SM64ET

Öz

Written by the British orientalist William Burckhardt Barker in 1854, A Practical Grammar of the Turkish Language with Dialogues and Vocabulary consists of three parts: practical grammar, dialogues and dictionary. In the dictionary section where English words are the head of the item, there are words at the basic level. Turkish words corresponding to English words were first spelled with the Arabic alphabet and then with the Latin alphabet. The purpose here is to show the pronunciations of Arabic letters in Latin letters. In these different transcriptions, there is generally no difference between spelling and pronunciation. However, sometimes the sound values of the letters in the Latin alphabet transcription of words are not the same as in the Arabic alphabet transcription, and differ at some points. This situation is related to phonetic changes and developments that occur over time in the pronunciation of words but are not reflected in the Arabic script transcription. The reason why sound events that occurred over time are not reflected in the Arabic script transcription is not because of the inadequacy of the alphabet but because the words were spelled within the framework of certain rules inherited from the past. Due to its static structure, the Ottoman orthography was often inadequate in reflecting sound characteristics and changing pronunciations of the spoken language into writing, and gradually moved away from phonetic spelling. Despite some shortcomings, the Latin-lettered transcription used in the work has a phonetic writing that shows the pronunciation and sound characteristics of the words in detail. Therefore, phonetic changes, developments and pronunciation features in words can be observed in spelling. The fact that long vowels are often shown as short; /ḥ/, /ḳ/, /ṭ/, /ẕ/, /ẓ/, /ż/, /ṣ/ and hemze are not shown at all in spelling; many words are spelled with /n/ instead of /ŋ/; /ṭ/ > /d/ tones are formed, are among the important differences observed in Latin-lettered transcription. In the Arabic alphabet, which is based on consonants, consonant letters were used to show vowels, but short vowels were not shown in writing. In the Latin-lettered spelling used by Barker, the number of consonants was reduced, but separate letters were used for vowels. Each of the vowels not shown in the Arabic-lettered spelling is shown in the Latin-lettered spelling. The most important difference arising from the alphabets is this attitude taken in the display of vowel sounds. The differences collected under 21 main headings show that Barker did not transliterate or transcribe based on Arabic letter spelling, but rather transcribed the words with Latin letters after determining the pronunciations by taking into account the linguistic characteristics of her period, phonetic changes and developments.

Anahtar Kelimeler

Barker , Turkish , Arabic letter transcription , Latin letter transcription , differences

Barker'ın Pratik Türk Dili Grameri’nde Arap ve Latin Harfli Transkripsiyon Farklılıkları

https://izlik.org/JA44SM64ET

Öz

İngiliz oryantalist William Burckhardt Barker’ın 1854’te yazmış olduğu A Practical Grammar of the Turkish Language with Dialogues and Vocabulary adlı eser pratik gramer, diyaloglar ve sözlük olmak üzere üç bölümden oluşur. İngilizce sözcüklerin madde başı olduğu sözlük kısmında temel seviyede sözcükler bulunur. İngilizce sözcükleri karşılayan Türkçe sözcükler önce Arap, sonra Latin alfabesiyle imla edilmiştir. Bunda amaç Arap harfli yazımların telaffuzlarını Latin harfleri ile göstermektir. Bu farklı transkripsiyonlarda yazım ile telaffuz arasında genelde bir fark görülmez. Fakat bazen sözcüklerin Latin alfabeli transkripsiyonunda harflerin ses değerleri Arap harfli transkripsiyon ile örtüşmez, bazı noktalarda farklılaşır. Bu durum sözcüklerin telaffuzunda zamanla oluşan ama Arap harfli transkripsiyona yansımayan fonetik değişme ve gelişmelerle ilgilidir. Zaman içinde meydana gelen ses olaylarının Arap harfli transkripsiyona yansımamasının nedeni alfabe yetersizliğinden ziyade sözcüklerin geçmişten gelen belli kurallar çerçevesinde imla edilmesidir. Statik yapısından dolayı çoğu zaman konuşma dilinin ses özelliklerini ve değişmeye başlayan telaffuzlarını yazıya yansıtmakta yetersiz kalan Osmanlı ortografisi giderek fonetik imladan uzaklaşmıştır. Eserde kullanılan Latin harfli transkripsiyon bazı eksiklerine rağmen sözcüklerin söyleyiş ve ses özelliklerini ayrıntılı olarak gösteren sesçil bir yazıma sahiptir. Bundan dolayı sözcüklerdeki fonetik değişmeler, gelişmeler ve telaffuz özellikleri imlada izlenebilmektedir. Uzun ünlülerin çoklukla kısa gösterilmesi; /ḥ/, /ḳ/, /ṭ/, /ẕ/, /ẓ/, /ż/, /ṣ/ ve hemzenin imlada hiç gösterilmemesi, birçok sözcüğün /ŋ/ yerine /n/ ile imla edilmesi, /ṭ/ > /d/ tonlulaşması Latin harfli transkripsiyonda görülen önemli farklılıklardandır. Ünsüzler üzerine kurulu olan Arap alfabesinde ünlüleri göstermek için ünsüz harflerden faydalanılmıştır fakat imlada kısa ünlüler gösterilmemiştir. Barker’da kullanılan Latin harfli imlada ise ünsüzlerin sayısı azaltılmış, buna karşılık ünlüler için ayrı harfler kullanılmıştır. Arap harfli imlada gösterilmeyen ünlülerin her biri Latin harfli imlada gösterilmiştir. Arap ve Latin harfli transkripsiyonlarda alfabelerden kaynaklı en önemli fark ünlü seslerin gösterilmesinde takınılan bu tutumdur. 21 ana başlıkta toplanan farklılıklar Barker’ın Arap harfli imlaya dayanan bir transliterasyon veya transkripsiyon yapmadığını; döneminin dil özelliklerini, fonetik değişme ve gelişmelerini dikkate alarak telaffuzları belirledikten sonra sözcükleri Latin harfleriyle transkribe ettiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Barker , Türkçe , Arap harfli transkripsiyon , Latin harfli transkripsiyon , farklılıklar

Kaynakça

• Ağca, Ferruh. "Hıristiyan Karamanlı Türkleri ve Karamanlı Ağzı Üzerine". Türkbilig (2006): 3-18.
• Argunşah, Mustafa. "Codex Cumanicus’un İmlası II: Yuvarlak Ünlüler". VII. Uluslararası Türk Dili Kurultayı. Ankara, 2012. 1567-78.
• Barker, William Burckhardt. A Practical Grammar of the Turkish Language with Dialogues and Vocabulary. London, 1854.
• Barker, William Burckhardt. A Reading Book of the Turkish Language with a Grammar and Vocabulary. London, 1854.
• Başdaş, Cahit. “Türkiye Türkçesinde Aslî Uzunluk Belirtileri". Turkish Studies (2007): 89-101.
• Bianchi, Thomas Xavier. Vocabulaire Français-Turc. Paris, 1831.
• Calfa, Ambroise. Dictionnaire de Poche Français-Turc. Paris, 1869.
• Derleme Sözlüğü. Türkiye'de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1993.
• Develi, Hayati. "18. Yüzyıl Türkiye Türkçesi Üzerine". Doğu Akdeniz Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 1 (1998): 27-36.
• Doğru, Fatih. Eskişehir İli Manav Ağızları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2022.
• Doruk, Muhammed. "Çeviri Yazılı Gramer ve Sözlüklere Göre XIX. Yüzyıl Osmanlı Türkçesi Fonetiği". Doktora tezi. Erciyes Üniversitesi, 2022.
• Duman, Musa. "Türkiye Türkçesi’nin Tarihî Kaynaklarından Carbognano’nun Grameri ve İmlâ-Telaffuz İlişkisi Bakımından Önemi". İlmi Araştırmalar (2014): 95-106.
• Erdem, Mehmet Dursun ve Münteha Gül. "Kapalı e (è) Sesi Bağlamında Eski Anadolu Türkçesi-Anadolu Ağızları İlişkisi". Karadeniz Araştırmaları (2006): 111-48.
• Ergin, Muharrem. Osmanlıca Dersleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 2010.
• Hindoglu, Artin. Dictionnaire Turc-Français. Vienne, 1838.
• Karaağaç, Günay. Dil Bilimi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2013.
• Karahancı, İbrahim. "Grek Harfli Türkçe Metinler Üzerine". Vll. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı. 2012. 195-207.
• Kartallıoğlu, Yavuz. "Carbognano’ya Göre Osmanlı Türkçesi Yazı ve Konuşma Dili İlkeleri". Dil Araştırmaları (2015): 7-27.
• Kartallıoğlu, Yavuz. Klasik Osmanlı Türkçesinde Eklerin Ses Düzeni (16, 17 ve 18. Yüzyıllar). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011.
• Kartallıoğlu, Yavuz. "Osmanlı Türkçesinde Ara Biçim-I: Arapça ve Farsça Kelimeler". Dil Araştırmaları (2016): 103-24.
• Korkmaz, Zeynep. "Anadolu ve Rumeli Ağızlarının Dayandığı Temeller". Belleten (2007): 87-100.
• Korkmaz, Zeynep. Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1992.
• Mallouf, Nassif. Dictionnaire Français-Turc. Paris, 1856.
• Özkurt, Emre. "William Burckhardt Barker'ın Gramer ve Sözlüklü Türk Dili Okuma Kitabı (İnceleme - Sözlük)". Doktora tezi. Kırklareli Üniversitesi, 2019.
• Redhouse, Sir James William. A Turkish and English Lexicon. Constantinople, 1890.
• Şahin, Abdullah ve Erhan Yeşilyurt. "Osmanlı Döneminde İngilizlere Türkçe Öğretimi Kitaplarının Bibliyografik Olarak İncelenmesi". Karaelmas Journal of Educational Sciences (2017): 102-13.
• Şahin, Fatma Yelda. "'Üç Noktalı fe' Harfinin Ses Karşılığı Oğuzların /w/ Karahanlıların /v/ Ünsüzü Kullanımı." Belleten (2017): 351-413.
• Tekin, Talat. Ana Türkçede Aslî Uzun Ünlüler. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları, 1975.
• Yağmur, Ömer. "Erken Dönem Türkçe Transkripsiyon Metinleri ve Bunların Dil Araştırmaları Açısından Önemi." FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi (2014): 201-17.
• Yıldız, Hakan. "18. Yüzyıl Tarihî Metinlerinin Konuşma Dili Dikkate Alınarak Transkripsiyonu Üzerine Bazı Tespitler." Vakanüvis - Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi (2022): 1110-148.
• Yılmaz, Yakup. "18. ve 19. Asırda Fransızca Hazırlanmış Transkripsiyon Anıtlarında Okuma Metinlerinin Özellikleri." RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi (2018): 86-92.