Notes on the Anonymous Italian-Turkish Dictionary Registered as Turc 219 at the Bibliothèque Nationale in Paris

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 2, 148 - 166, 30.12.2025

Ömer Yağmur

https://doi.org/10.54281/kundergisi.67

Öz

The earliest known Latin-script transcription text of Western Turkish is an eight-page printed Italian–Turkish dictionary authored by Pietro Lupis Valentiano, which can be dated to the first quarter of the sixteenth century. Immediately after this short text, reflecting the everyday language of Turkish-speaking populations in the Balkans, comes the Regola del parlare turcho (“Rules for Speaking Turkish”), prepared in the 1530s in Istanbul by Filippo Argenti, secretary of the Florentine embassy in Pera, for his Florentine friends who wished to learn Turkish, and reproduced in manuscript. Surviving copies include four manuscript volumes preserved in the Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze, along with another anonymous manuscript copied from the Regola in the second half of the sixteenth century, in Italian handwriting, on Turkish-made paper, most likely in Istanbul. This copy, recorded in the library catalogue under the title Vocabulaire italien-turc (“Italian–Turkish vocabulary”), consists of 66 folios and is kept at the Bibliothèque Nationale de France in Paris. The manuscript, divided into two parts—nouns and verbs—has lost the section that should have begun with the letter A; thus folio 1a begins with the letter B, and at the top of the page, most probably added later, appears the heading Dictionnaire Italien-Turc (“Italian–Turkish Dictionary”). Although this anonymous manuscript largely parallels the copies derived from Argenti’s hand, it also contains certain original interventions by the scribe. For instance, where the Regola has grauida, this version has pregnia = gebe (ghibe); or while Regola lists only daie (daye) as the equivalent of balia cioè nutrice, the anonymous copy includes both daie and its extended form taia (taya). Moreover, words absent in the Regola—such as lala, vezir, oruçli, doŋmiş, duyagan—are peculiar to this anonymous manuscript. On the other hand, some words already present in the Regola, like bahali, balçik, biçak, cambaz, çamur, appear here with extensions—bahalice, balçikli, biçakçi, cambazluk, çamurli—which mark differences in the anonymous copy. The focus of this article is the description of this manuscript and the aspects in which it diverges from the Regola, briefly outlined above.

Anahtar Kelimeler

Regola del parlare turcho , Filippo Argenti , Dictionnaire italien-turc , Vocabulaire italien-turc , transcription texts

Paris Bibliothèque Nationale’da Turc 219 Numaraya Kayıtlı Anonim İtalyanca-Türkçe Sözlük Üzerine Notlar

Öz

Batı Türkçesinin bilinen en erken Latin harfli çeviri yazılı metni, Pietro Lupis Valentiano’ya ait, sekiz sayfalık İtalyanca-Türkçe matbu bir sözlük olup 16. yüzyılın ilk çeyreğine tarihlendirilebilir. Balkanlar’da Türkçe konuşan nüfusun günlük dilini yansıtan bu kısa metinden hemen sonra, İstanbul-Pera’da bulunan Floransa elçiliğinin sekreteri Filippo Argenti’nin 1530’lu yıllarda İstanbul’da hazırladığı ve Türkçe öğrenmek isteyen Floransalı dostları için el yazısıyla çoğalttığı Regola del parlare turcho (Türkçe konuşma kuralları) adlı kılavuz gelir. Günümüze ulaşan kopyaları, dört cilt hâlinde Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze’de muhafaza edilen yazmalarla birlikte 16. yüzyılın ikinci yarısına ait İtalyan el yazısıyla Türk yapımı kâğıt üzerine, muhtemelen İstanbul’da, Regola’dan istinsah edilmiş isimsiz başka bir yazma daha bulunmaktadır. Kütüphane kataloğunda Vocabulaire italien-turc (İtalyanca-Türkçe söz dağarcığı) adıyla kayıtlı 66 yapraklık bu nüsha Paris’te bulunan Bibliothèque Nationale de France’da korunmaktadır. İsimler ve fiiller olmak üzere iki kısımdan oluşan yazmanın isimler kısmında, A harfiyle başlaması gereken bölüm tamamen kaybolmuştur; bu nedenle 1a numaralı sayfa B harfiyle başlamakta ve sayfanın üst kısmında, muhtemelen sonradan buraya eklenmiş, “Dictionnaire Italien-Turc” (İtalyanca-Türkçe Sözlük) başlığı yer almaktadır. Bu anonim yazma, çoğunlukla Argenti’nin elinden çıkan kopyalarla paralellik gösterse de sözlüğü istinsah eden kişiye ait birtakım özgün tasarruflar içerir. Örneğin, Regola’da grauida yerine bunda pregnia = gebe (ghibe) sözcüğü yer alır; ya da balia cioè nutrice karşılığı olarak Regola’da yalnızca daie (daye) biçimi bulunurken, anonim nüshada hem daie hem de bunun gelişmeli biçimi olan taia (taya) eklenmiştir. Ayrıca Regola’da yer almayan lala, vezir, oruçli, doŋmiş, duyagan gibi yeni sözcükler bu anonim nüshaya özgüdür. Diğer yandan Regola’da da yer verilmiş bahali, balçik, biçak, cambaz, çamur gibi sözcüklerin eklerle genişletilmiş bahalice, balçikli, biçakçi, cambazluk, çamurli biçimleri de anonim nüshanın farklılıklarındandır. Bu yazının konusu, söz konusu yazmanın tavsifi ve yukarıda çok kısaca değindiğimiz Regola’dan ayrılan yönleri üzerinedir.

Anahtar Kelimeler

Regola del parlare turcho , Filippo Argenti , Dictionnaire italien-turc , Vocabulaire italien-turc , çeviri yazılı metinler

Kaynakça

• Adamović, Milan. Das Türkische des 16. Jahrhunderts Nach den Aufzeichnungen des Florentiners Filoppo Argenti (1533). Göttingen: Pontus Verlag, 2001.
• Adamović, Milan. Floransalı Filippo Argenti’nin Notlarına Göre (1533) 16. Yüzyıl Türkçesi. Çev. Aziz Merhan. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2009.
• Ayverdi, İlhan. Kubbealtı Lugatı: Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı, 2010.
• Baalbaki, Rohi. Al-Mawrid: A Modern Arabic-English Dictionary. 7. baskı. Beirut: Dar el-Ilm Lilmalayin, 1995.
• Boerio, Giuseppe. Dizionario Del Dialetto Veneziano. Venezia: Coi Tipi di Andrea Santini e Figlio, 1829.
• Derleme Sözlüğü. 11 cilt. Ankara: Türk Dil Kurumu, 1965-1993.
• Eren, Hasan. Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Ankara: Bizim Büro Basım Evi, 1999.
• Gülensoy, Tuncer. Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü. 3 cilt. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2007.
• Gülsevin, Gürer. Eski Anadolu Türkçesinde Ekler. Ankara: Türk Dil Kurumu, 1997.
• Karahan, Leylâ ve Özgür Ay, Ed. Türkiye Türkçesi Ağızlarından Seçmeler. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2022.
• Kartallıoğlu, Yavuz. “Klâsik Osmanlı Türkçesinde Eklerin Ses Düzeni 16., 17. ve 18. Yüzyıl”. Doktora tezi. Gazi Üniversitesi, 2005.
• Kartallıoğlu, Yavuz. Söz Kitabı, Türkçe-İtalyanca Sözlük, Bernardo da Parigi. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2015.
• Meninski, Franciscus à Mesgnien. Complementum Thesauri Linguarum Orientalium Onomasticum Latino-Turcico-Arabico-Persicum. Haz. Stanisław Stachowski ve Mehmet Ölmez. İstanbul: Simurg, 2000.
• Meninski, Franciscus à Mesgnien. Thesaurus Linguarum Orientalium Turcicae, Arabicae, Persicae. 3 cilt. Haz. Stanisław Stachowski ve Mehmet Ölmez. İstanbul: Simurg, 2000.
• Meyer, Gustav. Türkische Studien I, Die griechischen und romanischen Bestandtheile im Wortschatze des Osmanisch- Türkischen. Haz. Mehmet Ölmez. Ankara: Kebikeç Yayınları, 1998.
• Morina, İrfan. “Osmanlı Türkçesinden Slav Dillerine Geçen Türkçe Kelimeler ve Abdullah Şkalyiç”. VII. Uluslararası Türk Dil Kurultayı 24-28 Eylül 2012. Cilt 1. Ed. İbrahim Taş ve Osman Mert. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2020. 1067-76.
• Öztürk, Mürsel ve Örs, Derya, haz. Mütercim Âsım Efendi, Burhân-ı Katı. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2000.
• Parigi, Bernardo da. Söz Kitâbı, Vocabolario Italiano-Turchesco. 3 cilt. Roma: Sacra Congregatio de Propaganda Fide, 1665.
• Ragazzini, Giuseppe. Dizionario Inglese-Italiano, Italiano Inglese, Versione base ilRagazzini 2016. Bologna: Zanichelli, 2015.
• Räsänen, Martti. Versuch Eines Etymologischen Wörterbuchs Der Türksprachen. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura, 1969.
• Redhouse, James William. A Turkish and English Lexicon. 1890. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2001.
• Rocchi, Luciano. Ricerche sulla lingua osmanlı del XVI secolo. Il corpus lessicale turco del manoscritto fiorentino di Filippo Argenti (1533). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2007.
• Stachowski, Stanisław. Historisches Wörterbuch Der Bildungen Auf -CI/-ICI Im Osmanisch-Türkischen. Studia Turcologica Cracoviensia 2. Kraków: Jagiellonian University Press, 1996.
• Stachowski, Stanisław. Studien über die arabischen Lehnwörter im Osmanisch-Türkische. 4 cilt. Wrocław: Polska Akademia Nauk, 1975-1986.
• Stachowski, Stanisław. Wörterbuch der neupersischen Lehnwörter im Osmanisch-Türkischen. İstanbul: Simurg, 1998.
• Steingass, Francis Joseph. A Comprehensive Persian-English Dictionary. Beirut: Librairie du Liban Publishers, 1998. Şemseddin Sami. Kâmûs-ı Türkî. H. 1317. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1996.
• Tekin, Şinasi. İştikakçının Köşesi – Türk Dilinde Kelimelerin ve Eklerin Hayatı Üzerine Denemeler. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2014.
• Tietze, Andreas. Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati. 10 cilt. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2016-2020. Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2005.
• Vocabulaire italien-turc. El yazması. 1551-1600. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Turc 219.
• Yağmur, Ömer. Antonio Mascis, Vocabolario Toscana e Turchesco (1677) ve Giovanni Molino, Dittionario della lingua Italiana, Turchesca (1641)’ya göre 17. Yüzyılda Yaşayan Türkçenin Söz Varlığı. İstanbul: Kesit, 2019.