Sermaye Piyasasında İslami İlkeler: Seçilmiş Finansal Varlıklar ve Operasyonel İşlemler Üzerine Bir İnceleme

The aim of this study is to provide an original theoretical framework by analytically evaluating qualitative studies since 1990s related to Islamic capital markets. Islamic principles regarding capital markets are analyzed under two main headings as financial assets and operational transactions. Under the heading of financial assets, preferred stocks, bonds, forward and futures contracts, options and SWAP agreements are examined. Operational transactions are related to financial investment processes. In this context, speculation, manipulation, short selling and margin accounts are discussed. The main purpose here is not to make legal conclusions and inferences but to classify the academic discussions analytically that has been formed since 1990s, in the context of financial theory and to give a theoretical background to the literature of Islamic capital markets.

In the examined works, according to the widespread belief of Islamic scholars and economists, it is not appropriate for Islamic investors to use preferred stocks, bonds, forward, futures, options and SWAP contracts, short sales and margin accounts. However, the issue of speculation is controversial. First-generation Islamic economists argue that speculative transactions have gharar element and therefore speculation is not permissible in the Islamic capital market. However, except for fixed income securities, there is a consensus among modern Islamic economists that it is permissible for Islamic investors to invest in stocks based on profit-loss sharing principle.

Bu çalışmanın amacı İslami sermaye piyasaları ile ilgili 1990’lı yıllardan bu yana yapılan kalitatif çalışmaları analitik olarak değerlendirip, özgün bir teorik çerçeve oluşturmaktır. Sermaye piyasaları ile ilgili İslami ilkeler, finansal varlıklar ve operasyonel işlemler şeklinde iki temel başlıkta tahlil edilmiştir. Finansal varlıklar başlığı altında imtiyazlı hisse senetleri, tahviller, forward ve futures kontratlar, opsiyon ve SWAP sözleşmeleri inceleme konusu yapılmıştır. Operasyonel işlemler başlığı ise finansal yatırım süreçleriyle ilgilidir. Bu bağlamda spekülasyon, manipülasyon, açığa satış ve marj hesabı konuları ele alınmaktadır. Burada temel amaç fıkhi değerlendirme ve çıkarımlar yapmaktan ziyade, İslam âlimleri ve iktisatçılarının 1990’lı yıllardan bu yana oluşturduğu birikimi finans kuramı bağlamında analitik olarak sınıflandırıp, İslami sermaye piyasaları literatürüne teorik bir zemin kazandırmaktır.

İncelenen eserlerde, İslam alimleri ve iktisatçılarının yaygın kanısına göre mevcut yapılarıyla imtiyazlı hisse senetleri, tahviller, forward ve futures kontratlar, opsiyon ve SWAP sözleşmeleri, açığa satış ve faiz karşılığında marj hesaplarının kullanılması İslami yatırımcılar açısından uygun değildir. Ancak spekülasyon meselesi tartışmalıdır. İlk dönem İslam iktisatçıları spekülatif işlemlerin garar unsuru taşıdığını, bu sebeple spekülasyonun İslami sermaye piyasasında uygun olmadığı görüşünde birleşmektedir. Ancak sabit getirili menkul kıymetler hariç, İslami yatırımcıların kâr zarar paylaşımına dayalı olarak hisse senedi yatırımı yapmalarının uygun olduğu, üzerinde görüş birliği olan bir konudur.