Kodikoloji ve Konservasyonun Kesişiminde Bir İnceleme: Timur Dönemine Ait Bir Yazma Eser Örneği

Öz

Çalışmaya konu olan eser Sa‘dî-i Şîrâzî’ye (ö. 691/1292) ait Külliyyât isimli mecmuanın Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Nuruosmaniye Yazma Eser Kütüphanesi 4184 numaralı envanterde yer alan nüshasıdır. Eserin konservasyon süreci mevcut fiziksel durumunun detaylı bir şekilde incelenmesiyle başlamıştır. Bu noktada eserin ilk olarak görsel incelemeleri yapılmış, bu incelemeler XRF ve Raman analizleri ile desteklenmiş ve belgeleme safhaları böylece tamamlanmıştır. Yapılan inceleme ve belgeleme çalışmaları sonucunda oluşturulan konservasyon planlaması doğrultusunda konservasyon süreçleri gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmanın dikkat çeken yönlerinden biri de eski onarımlar ile üzerleri kapatılmış olan sultan mühürleridir. Bu mühürler eserin fiziksel varlığının yanı sıra tarihî kimliğini de ortaya koymaktadır. Konservasyon uygulamaları ile bu mühürler açığa çıkarılmış ve eserin geçmişine dair yeni bilgiler elde edilmiştir. Sonuç olarak bu çalışma, yazma eserlerin korunmasının sadece fiziksel bir müdahale değil aynı zamanda tarihsel bilgilerin gün yüzüne çıkarılmasını sağlayan bir süreç olduğunu da ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kodikoloji
• Yazma Eser Konservasyonu
• Timuri El Yazmaları
• Kültürel Miras
• Tarihsel Belgeleme

An Investigation at the Intersection of Codicology and Conservation: A Manuscript Example from the Timurid Period

Öz

The subject of this study is the manuscript copy of the miscellany titled Kulliyyat by Sa‘dī of Shiraz (d. 691/1292), preserved in the Nuruosmaniye Manuscript Library of the Presidency of Turkiye Manuscripts Institution under inventory number 4184. The conservation process of the manuscript began with a detailed examination of its current physical condition. At this stage, the manuscript was first subjected to visual analyses, which were further supported by XRF and Raman spectroscopic studies, thereby completing the documentation phase. Following the observations and documentation, a conservation plan was developed, and the subsequent conservation treatments were carried out accordingly. One of the most remarkable aspects of this study is the discovery of Sultan’s seals that had previously been concealed beneath earlier repair layers. These seals not only reflect the manuscript’s physical presence but also shed light on its historical identity. Through the conservation interventions, these seals were revealed, providing new insights into the manuscript’s provenance. In conclusion, this study demonstrates that the conservation of manuscripts is not merely a physical intervention, but also a process that brings to light valuable historical information hidden within the material structure of the work.

Anahtar Kelimeler

• Codicology
• Manuscript Conservation
• Timurid Manuscript
• Cultural Heritage
• Historical Documentation

Kaynakça

1. Ahna, K., Hofmann, C., Horsky, M. ve Potthast, A. (2015). How copper corrosion can be retarded – New ways investigating a chronic problem for cellulose in paper. Carbohydrate Polymers, 134, 136–143. https://doi.org/10.1016/j.carbpol.2015.07.040
2. Aslan, A. (2024). Yazma eserlerde mülkiyet tezâhürleri ve temellük kayıtları: Reisülküttâb Acem Bekir Efendi örneği (Doktora tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
3. Aslan, A. (t.y.). [Eserin temellük kayıtlarının ve mühürlerinin okunması]. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Yazma ve Nadir Eserler Daire Başkanlığı.
4. Aslanapa, O. (1991). Orta Asya’da Cild Sanatı, Atatürk Kültür, Dil ve Tarihi Yüksek Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi Dergisi, Erdem, 7(20), s. 505-516.
5. Barrett, T., Ormsby, M., Trentelman, K., & Christiansen, R. (2025, January 17). European papermaking techniques 1300–1800. Paper Through Time: Nondestructive Analysis of 14th- Through 19th-Century Papers. University of Iowa. http://paper.lib.uiowa.edu/european.php
6. Baydar, N. (2004). El yazmalarında belgeleme ve konservasyon çalışması: 15. yüzyıldan bir Memluk el yazması. Türk Kütüphaneciliği, 18(1), 3–26.
7. Colini, C., Hofmann, C., Rabin, I., & Schreiner, M. (2018). The quest for the mixed inks. Manuscript Cultures, 11, 41–48.
8. Çiçekler, M. (2008). Sa‘dî-i Şîrâzî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 35, 405–407. İstanbul: TDV Yayınları.

9. Darzi, M., Emami, F., Raeisi, S., & Shabani, F. (2021). A study of colourant uses in Islamic manuscript from the Qatar period (1789–1925 C.E.), Early modern Iran. Journal of Archaeological Science: Reports, 39, 103119. https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2021.103119
10. Déroche, F., Waley, M. I. (2006). Islamic codicology: An introduction to the study of manuscripts in Arabic script. Al-Furqan Islamic Heritage Foundation: Al-Furqan Publications, No. 102.
11. Erünsal, İ. E. (1998). Türk kütüphaneleri tarihi. 2, Kuruluştan Tanzimat’a kadar Osmanlı vakıf kütüphaneleri. Atatürk Kültür Merkezi.
12. Eyice, S. (1989). Nuruosmaniye Külliyesi. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 33, 264–266. TDV Yayınları.
13. Fener, E. (2022). Nuruosmaniye YEK Nuruosmaniye 4184 numaralı eserin XRF analizi (Yayımlanmamış rapor). Kitap Şifahanesi ve Arşiv Dairesi Başkanlığı Ar-Ge Birimi, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
14. Görgülü Uçar, K. (2025) Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi Mehmet Ağa Cami Koleksiyonuna Ait Memlûk Dönemi 'El-Keşşâf' Yazma Eserinin Kodikolojisi ve Konservasyon Çalışması [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi.
15. Hong, Y., Zhu, Z., Liao, W., Yan, Z., Feng, C. ve Xu, D. (2025, 17 Ocak). Freshwater water-quality criteria for chloride and guidance for the revision of the water-quality standard in China. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(4), 2875. https://doi.org/10.3390/ijerph20042875
16. International Council of Museums (ICOM). (2010). ICOM resolutions adopted by ICOM’s 25th General Assembly, Shanghai, China.
17. Knipe, P., Eremin, K., Walton, M.., Babini, A. ve Rayner, G. (2018). Materials and techniques of Islamic manuscripts. Heritage Science, 6(55), 4–12, 23–24. https://doi.org/10.1186/s40494-018-0217-y
18. Kocaman, A. (2022). Nuruosmaniye YEK Nuruosmaniye 4184 numaralı eserin Raman analizi (Yayımlanmamış rapor). Kitap Şifahanesi ve Arşiv Dairesi Başkanlığı Ar-Ge Birimi, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
19. Kocaman, A. (t.y.). [Eserin Raman analizinin yapılması ve sonuçların değerlendirilmesi]. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Kitap Şifahanesi ve Arşiv Dairesi Başkanlığı, AR-GE Birimi.
20. Loveday, H. (2001). Islamic paper: A study of the ancient craft. The Don Baker Memorial Fund.
21. Ohta, A. (2012). Turcoman bindings: Dissemination of technique and decoration. Publications de l'Institut Français d'Études Anatoliennes, 25, 209–219.
22. Özcan, B. Ş. (2007). Timur dönemi Tezhip Ekolü ( Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi) [Yayımlanmamış Sanatta Yeterlik Tezi]. Marmara Üniversitesi.
23. Özen, E. M. (1985). Yazma kitap sanatları sözlüğü. İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Döner Sermaye İşletmesi Prof. Dr. Nazım Terzioğlu Basım Atölyesi.
24. Perino, M., Pronti, L., Di Forti, L. G., Romani, M., Taverna, C., Massolo, L., Manzari, F., Cestelli-Guidi, M., Nucara, A. ve Felici, A. C. (2021). Revealing Artists’ Collaboration in a 14th Century Manuscript by Non-Invasive Analyses. Minerals, 11(7), 771. https://doi.org/10.3390/min11070771
25. Rabin, I. (2021). Material studies of historic inks: Transition from carbon to iron-gall inks. In Traces of ink. Brill. https://doi.org/10.1163/9789004444805_006
26. Raby, J. ve Tanındı, Z. (1993). Turkish binding of the fifteenth century: The foundation of an Ottoman court style. Azimuth Press.
27. Sa‘dî-i Şîrâzî. (t.y.). Külliyat [Manuscript]. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Nuruosmaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Nuruosmaniye Koleksiyonu, nr. 4184.
28. Sandu, I. C. A. (2010). Gilding techniques in religious art between East and West, 14th–18th centuries. International Journal of Conservation Science, 1, 51–52.
29. Sathiyamani, S., Kumar, R. ve Singh, P. (2023). Leafing through time: Ink analysis of the longest Qurʾān on papyrus. IMEKO TC-4 International Conference on Metrology for Archaeology and Cultural Heritage, Rome, Italy, October 19-21, 2023 içinde (ss. 851–855).
30. Temiz, M. (2019). Tezhip sanatında görülen üslupların tarihsel süreç içinde tasnifi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi.
31. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı (TÜYEK) Kitap Şifahanesi ve Arşiv Dairesi Başkanlığı AR-GE Birimi. (t.y.-a). Çetvel kırığı ve konservasyonu [Çevrimiçi doküman]. Erişim tarihi: 13 Ocak 2025, https://www.kitapsifahanesi.yek.gov.tr/Content/UploadFile/Doc/CETVELKIRIGIVEKONSERVASYONU.pdf
32. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı (TÜYEK) Kitap Şifahanesi ve Arşiv Dairesi Başkanlığı AR-GE Birimi. (t.y.-b). Metil selüloz [Çevrimiçi doküman]. Erişim tarihi: 25 Haziran 2024. https://www.kitapsifahanesi.yek.gov.tr/Content/UploadFile/Doc/metil%20sel%C3%BCloz.pdf
33. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı (TÜYEK) Kitap Şifahanesi ve Arşiv Dairesi Başkanlığı AR-GE Birimi. (t.y.-c). Klugel G. [Çevrimiçi doküman]. Erişim tarihi: 25 Haziran 2024. https://www.kitapsifahanesi.yek.gov.tr/Content/UploadFile/Doc/Klucel%20G.pdf
34. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı (TÜYEK) Kitap Şifahanesi ve Arşiv Dairesi Başkanlığı AR-GE Birimi. (t.y.-d). Remoistenable tissue yapımı ve uygulaması [Çevrimiçi doküman]. Erişim tarihi: 25 Haziran 2024. https://suleymaniye.yek.gov.tr//Content/UploadFile/Doc/Remoistenable%20Tissue%20Yap%C4%B1m%C4%B1%20ve%20Uygulamas%C4%B1%20-%20Poster.pdf
35. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı (TÜYEK), Kitap Şifahanesi ve Arşiv Dairesi Başkanlığı, Fotoğraf Atölyesi. (2022). [Nuruosmaniye 4184 numaralı yazma eserin dijital görselleri]. İstanbul.
36. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı (TÜYEK), Mühür Veri Tabanı: YEKMU0056. Erişim tarihi: 23 Kasım 2025. https://muhur.yek.gov.tr/muhur/yekmu0056
37. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı (TÜYEK), Mühür Veri Tabanı: YEKMU0032. Erişim tarihi: 23 Kasım 2025. https://muhur.yek.gov.tr/muhur/yekmu0032
38. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı (TÜYEK), Mühür Veri Tabanı: YEKMU0240. Erişim tarihi: 23 Kasım 2025. https://muhur.yek.gov.tr/muhur/yekmu0240
39. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı (TÜYEK), Mühür Veri Tabanı: YEKMU0010. Erişim tarihi: 23 Kasım 2025. https://muhur.yek.gov.tr/muhur/yekmu0010
40. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı (TÜYEK), Mühür Veri Tabanı: YEKMU0048. Erişim tarihi: 23 Kasım 2025. https://muhur.yek.gov.tr/muhur/yekmu0048