Mu‘arreb Words In 19th Century Ottoman Lexicography: Mir’âtü’l-Lugat As a Model

Öz

The 19th century was a period of heightened awareness of language classification, etymology, and the origins of terms in Ottoman lexicography. Dictionaries written during this period were not merely for the purpose of providing meaning; they also went beyond simply providing meaning to words and became texts of philological and etymological documentary value. Dictionary authors were meticulous in stating whether words were of Arabic, Persian, or Turkish origin; in some cases, they even indicated the language from which these words had passed into Arabic or Turkish. Thus, these dictionaries are considered sources that reveal the multilayered structure of Ottoman Turkish and provide important data on the historical development of the language. In this context, "mu'arreb" words, words that have migrated into Arabic from other languages and have been Arabicized, become a crucial concept in lexicography. The identification of mu'arreb words in Ottoman dictionaries is valuable not only for determining word origins but also for understanding the linguistic understanding and dictionary writing principles of the period. This study examines the identification, presentation, and etymological explanations of the mu‘arreb words found in the 19th-century Ottoman dictionary Mir’ātü’l-Luġat, and evaluates Mehmed Rif‘at Efendi's approach to word origins. The study identifies words explicitly designated as mu‘arreb in the work, along with examples of those used without marking them. It also examines the process of the transition of mu‘arreb words into Arabic, the sound changes they underwent during this process, and the linguistic adaptation methods employed to adapt them to Arabic's structural characteristics.

Anahtar Kelimeler

• Language
• Ambiguous word
• Arabic language
• Dictionary
• Mir’ātü’l-Luġat

19. YÜZYIL OSMANLI SÖZLÜKÇÜLÜĞÜNDE MU‘ARREB KELİMELER: MİR’ÂTÜ’L-LUGAT ÖRNEĞİ

Öz

19. yüzyıl Osmanlı sözlükçülüğünde dil tasnifi, etimoloji ve terimlerin kökenine dair farkındalığın arttığı bir dönemdir. Bu dönemde kaleme alınan sözlükler, sadece anlam vermek amacıyla değil, aynı zamanda hazırlanan sözlükler, yalnızca kelimelere anlam kazandıran eserler olmanın ötesine geçerek, filolojik ve etimolojik açıdan belge niteliği taşıyan metinler hâline gelmiştir. Sözlük müellifleri, kelimelerin Arapça, Farsça veya Türkçe kökenli olup olmadığını belirtmeye; hatta kimi durumlarda bu kelimelerin hangi dilden Arapçaya ya da Türkçeye geçtiğini göstermeye özen göstermiştir. Böylece, söz konusu sözlükler Osmanlı Türkçesinin çok katmanlı yapısını ortaya koyan ve dilin tarihsel gelişim sürecine ilişkin önemli veriler sunan kaynaklar olarak değerlendirilmektedir. Bu bağlamda, Arap diline başka dillerden geçmiş ve Arapçalaştırılmış kelimeler olan “mu‘arreb” kelimeler, sözlükçülüğün önemli bir kavramı hâline gelir. Osmanlı sözlüklerinde mu‘arreb kelimelerin tespiti, yalnızca kelime kökenlerinin belirlenmesi açısından değil, aynı zamanda dönemin dil anlayışının ve sözlük yazım ilkelerinin anlaşılması bakımından da değer taşımaktadır Bu çalışmada 19. yüzyıl Osmanlı sözlüklerinden biri olan Mir’ātü’l-Luġat adlı eser örnek alınarak sözlükte yer alan mu‘arreb kelimelerin tespiti, sunuluş biçimi ve etimolojik açıklamaları üzerinde durulmuş; Mehmed Rif‘at Efendiˈnin kelime kökenlerine yaklaşımı değerlendirilmiştir. Çalışmada, eserde mu‘arreb olarak açık biçimde belirtilen kelimeler tespit edilmekle birlikte, mu‘arreb olduğu hâlde işaretlenmeden kullanılan örnekler de gösterilmiştir. Ayrıca, mu‘arreb kelimelerin Arapçaya geçiş süreci, bu süreçte geçirdikleri ses değişimleri ve Arapçanın yapısal özelliklerine uyum sağlamak amacıyla gerçekleştirilen dilsel uyarlama yöntemleri üzerinde de durulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Dil
• Mu‘arreb kelime
• Arap dili
• Sözlük
• Mir’ātü’l-Luġat

Kaynakça

1. Abdunna‘îm, M. Ḥ. & Shîrîn, M. Ḥ. (2011). Kāmûsü’l-Fârîsiyye. Dâr al-Kitâb al-Miṣrî.
2. Ahmet Vefik Paşa (1876). Lehçe-i Osmanî. Mahmud Bey Matbaası.
3. Akalın, Ş.H. vd. (2019) Türkçe Sözlük. TDK Yayınları.
4. Aktaş, B. (2021). Kur’ân’da muʿarreb kelimelerin varlığı meselesi ve Fahreddin er-Râzî’nin bu konudaki görüşleri (Mefâtîhu’l-Gayb bağlamında) [The existence of muʿarreb words in the Qur’ân and Fahreddin al-Râzî’s views on this issue (in the context of Mefâtîh al-Gayb)]. Düzce Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5(1), ss. 63–77.
5. Ali Seydi (1912). Resimli Kamus-i Osmani. Cihan Matbaası.
6. Alzubaidi, M. (1965). Tajüˈl-‘Arûs Min Jawahir al-Qamus. Kuveyit Hükümeti Matbaası.
7. Ayverdi, İ. (2005). Misalli Büyük Türkçe Sözlük, Kubbealtı Lugatı. Kubbealtı Neşriyat.
8. Barsoum, I. E. (1951). The Syriac words in the Arabic dictionaries. Beth Mardutho Library.

9. Clauson, G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Clarendon Press.
10. Demirci, İ. (2012). Tuhfe-i Vehbi Manzum Sözlük. [Yüksek lisans tezi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
11. Devellioğlu, F. (2003). Osmanlıca–Türkçe ansiklopedik lügat. Aydın Kitabevi.
12. El-Cevâlîkî, E. M. (1966). el-Muʿarreb min el-Kelâm el-Aʿcemî ʿalâ Hurûfi’l-Muʿcem. (Thk. A. M. Shākir). Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye.
13. El-Cevherî, İ. b. Hammâd (1987). es-Sıhâh Tâcu’l-luga ve Sıhâhu’l-‘Arabiyye. (Thk. A. A. Attâr). Dârü’l-‘İlm li’l-Melâyîn yayınları.
14. El-Cezâ’irî, Ṭ. Ṣ. (2008). Kitâbü’t-Takrîb li-Usûli’t-Ta‘rîb. el-Mektebetü’s-Selefiyye.
15. El-Cezerî, İbnü’l-Esîr Mecdüddîn (1963). En-Nihâye fî Garîbi’l-Hadîs ve’l-Eser (Thk. T.A. ez-Zâvî ve M. M. et-Tanâhî). Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye Yayınları.
16. El-Lübnânî, el-Kiss Tûbiyâ el-‘Unîsî el-Halebî (1932). Tefsîrü’l-Elfâzi’d-Dehîle fi’l-Lugati’l-‘Arabiyye. Mektebetüˈl ‘Arab.
17. El-Mubârak, M. (1981). Fikhu’l-luga ve hasâʾisu’l-ʿArabiyye. Dârü’l-Fikr.
18. Eren, H. (1999). Türk dilinin etimoloji sözlüğü. Bizim Büro Basımevi.
19. Es-Seyyid, Muhammed b. es-Seyyid Hasan (1986). er-Râmûz ʿalâ’s-Sıhâh (Thk. A. A. Rudaynî). Dâru Usâme.
20. Es-Süyûtî, ʿA. b. E. B. (1985). el-Mühezzeb fîmâ vakaʿa fi’l-Kur’ân mine’l-muʿarreb (Thk. A. A. Rudaynî). Dâru’l-Beşâir.
21. Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe sözcüklerin köken bilgisi sözlüğü. Türk Hava Kurumu Basımevi.
22. Hafîd M. (H. 1221). Ed-dürerü’l-müntehabâtü’l-mensûre fî ıslâhi’l-galatâti’l meşhûre.
23. İbn Manzûr (1881). Lisânü’l-ʿArab. Dârü’l-Maʿârif.
24. Kahraman, A. (2003). Mehmed Rifat, Manastırlı. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
25. Lane, E. W. (1968). Arabic–English Lexicon. The Lebanese Library.
26. Mehmed Rifat (1876). Mirʾâtü’l-Lugat. Mekteb-i Sanayi Matbaası.
27. Muallim Nâci (1899). Lügat-i Nâcî. Çağrı Yayınları.
28. Nişanyan, S. (2018). Nişanyan sözlük: Çağdaş Türkçenin etimolojisi. Liberus Yayınları.
29. Redhouse, S. J. (1986). New Redhouse Turkish–English Dictionary. Redhouse Yayınları.
30. Remzî, H. (1888). Lügat-ı Remzî. Mahmud Bey Matbaası.
31. Sıbıç, B. (2024). Galat sözlüklerinde bitki adları üzerine değerlendirmeler. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 17(47), ss. 1493-1516.
32. Stachowski, M. (2019). Kurzgefaßtes etymologisches Wörterbuch der türkischen Sprache. Księgarnia Akademicka.
33. Steingass, F. (1892). A comprehensive Persian–English dictionary: Including the Arabic words and phrases to be met with in Persian literature. Beirut: Librairie.
34. Şemsettin Sâmi (1900). Kâmûs-ı Türkî. Çağrı Yayınları.
35. Şükûn, Z. (1944). Farsça–Türkçe Lügat, Gencîne-i Güftârî (Ferheng-i Ziyâ). Maârif Matbaası.
36. Tietze, A. (2021). Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati. Türkiye Bilimler Akademisi.
37. Usta, İ. (2012). Doğulu ve Batılı dilbilimcilere göre Kurʼan-ı Kerim’deki yabancı kelimeler ve kökleri. Doğu Araştırmaları Dergisi, 9, ss. 149-168.