KLASİK TÜRK ŞİİRİNDE “LALE” İLE İLGİLİ KAVRAMSAL METAFORLAR

Selçuklu tezyinatındaki sert karakterli geçme şekiller ve arabesk yerine Osmanlı kültürünün hemen her alanında bitkileşme temayülü kendisini belli eder. Bu doğrultuda, Klasik Türk şiiri malzemesinin de büyük bir kısmını çiçeklerin teşkil ettiği bilinmektedir. Kullandıkları her bir estetik nesnenin aynı zamanda bir işlevinin olmasına özen gösteren Klasik Türk şairleri, “icazlı söz söyleme” hedefine ulaşmak maksadıyla eserlerinde çiçeklere bilhassa yer verirler. Çiçekler arasında “lale” Osmanlı’da bilhassa on altıncı ve on sekizinci yüzyıllar arasında süsleme motifi ve süs bitkisi olarak çok büyük önem kazanmış ve taşranın utangaç, usul erkân bilmez bu yaban çiçeği, “gül” ile rekabet eder hâle gelmiştir. Öyle ki on sekizinci yüzyıl Osmanlı Tarihi içerisinde bir devre dahi adını vermiştir. Klasik Türk şairleri de gerek rengi, gerek şekli itibariyle “lale” üzerinde pek çok metafor oluşturmuşlardır. G. Lakoff ve M. Johnson tarafından 1980 yılında yayınlanan Metaphors We with Live by isimli eserle ortaya koydukları ve “Çağdaş Metafor Teorisi” olarak anılan teoriye göre metafor, bir kelimenin başka bir kelimeden hareketle anlaşılması değil, bir kavram alanının başka bir kavram alanına göre anlaşılmasıdır. Kavramsal metaforlar, insanların temel tecrübelerinin zihinde biçimlenmiş hâli olduğuna göre “kaynak kavram alanı” ile “hedef kavram alanı” arasında sistematik bir ilişki mevcuttur. Başka bir deyişle kaynak kavram alanına ait bilgiler hedef kavram alanına aktarılır. Z. Kövecses de şairin gündelik dildeki kavramsal metaforları yeniden işleyerek şiirini oluşturduğunu iddia eder. Bu çalışmada G. Lakoff, M. Johnson ve Z. Kövecses’in metafor teorileri ışığında, örneğin “İNSAN ÇİÇEKTİR” kavramsal metaforunun aşk bağlamında düşünüldüğünde “SEVGİLİ LALEDİR” şiirsel metaforu ile ortaya çıkması gibi, Klasik Türk şiirinde pek çok örneği bulunan “lale” ile ilgili kavramsal metaforlar değerlendirilecektir.