Yıl 2019, Cilt 5 , Sayı 3, Sayfalar 422 - 457 2019-07-31

XVIII. YÜZYIL DİVAN ŞAİRİ ADLÎ VE YAYIMLANMAMIŞ KASİDELERİ

Hamza KOÇ [1] , Ayşe KÜRKÇÜ [2]


Kaynaklarda doğum tarihi ile ilgili herhangi bir bilgi bulunmayan Adlîʼnin asıl adı Mehmedʼdir. İstanbulʼda doğan Mehmed Adlîʼnin babası, Yeniçeri Ocağı’nda kul kethüdalığı yapan Süleyman Ağaʼdır. Bundan dolayı şair, Süleymanzâde Mehmed Adlî Efendi olarak tanınmıştır. İyi bir medrese tahsili gören Adlî; Hatice Sultan’ın kethüdası olduğu için Divan-ı Sultanî hocası olmuş ve ahkâm eminliği, taşra kâğıt eminliği, küçük kale tezkireciliği, Divan-ı Hümayun’da yeniçeri efendiliği, cizye muhasebeciliği, tersane eminliği, sâlis defterdarlığı ve Rikab-ı Hümayun katipliği gibi önemli devlet kademelerinde görev yapmıştır. Nakşibendî tarikatına mensup olan şair; Emir Buharî Zaviyesi şeyhi Seyyid Feyzullah Efendi, Nakşî ve Koca Mustafa Paşa Hankâhı şeyhi Alaeddin Efendi gibi üst düzey kişilerle tasavvufi sohbetlerde bulunmuştur. 1156/1743-44 yılında İstanbulʼda vefat eden Adlî, Topkapı haricinde babasının mezarının yanına defnedilmiştir. Sâlim Efendi, Tezkiretüʼş-Şu’arâʼsında şairin mürettep bir Divanʼa sahip olduğunu kaydetmektedir. Söz konusu eser; Kütahya ili, Tavşanlı ilçesinde, Zeytinoğlu İlçe Halk Kütüphanesi, Zeytinoğlu Koleksiyonu’nda 43 Ze 333/6 numarada kayıtlıdır. Adlî; Sultan II. Mustafa, Selim Giray Han, Şeyhülislam Feyzullah Efendi, Rumeli Kazaskeri Yahya Efendi, Reisülküttap Râmî Efendi, Rikab kaymakamı Osman Paşa ve Köprülüzâde Mustafa Paşa gibi dönemin önemli şahsiyetlerine kasideler yazmıştır. Adlîʼnin Divanʼında en fazla kaside kaleme aldığı kişilerin başında ise Şeyhülislam Feyzullah Efendi gelmektedir. Ancak Adlîʼnin, Şeyhülislam Feyzullah Efendi için yazdığı kasideler Divan’ı ile sınırlı değildir. Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi Koleksiyonu 2843 numarada kayıtlı 170 varaklık bir kaside mecmuasında şairin Divan’ında yer almayan iki kasidesi daha tespit edilmiştir. Bu çalışmada, Adlîʼnin hayatı, edebî kişiliği ve Divanʼı hakkında bilgi verilecek ve ardından Şeyhülislam Feyzullah Efendi için kaleme aldığı kasidelerin metni sunulacaktır.

Adlî, Şeyhülislam Feyzullah Efendi, methiye, kaside mecmuası
  • KAYNAKLARAça, Mehmet, H. Gökalp, İ. Kocakaplan (2011). Başlangıçtan Günümüze Türk Edebiyatında Tür ve Şekil Bilgisi. İstanbul: Kesit Yayınları.Adlî, Divan, Zeytinoğlu İlçe Halk Kütüphanesi, 43 Ze 333/6.Akbayar, Nuri (hzl.) (1996). Mehmed Süreyya Sicill-i Osmanî. C. 1. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.Akkuş, Metin (2015). “Feyzullah Efendiʼye Yazılan Türkçe Övgü Şiirleri”. Erzurumlu Şeyhulislam Seyyid Feyzullah Efendi Sempozyumu (31 Ekim-02 Kasım 2014 Erzurum). Tebliğler. Ed. Ömer Kara. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları. 253-272.Altaş, Rahime (2015). “Feyzullah Efendiʼnin Fetâvâ-yı Feyziyye’sindeki Fetvalarının Usul Temelleri -Nikah Akdiyle İlgili Fetvalar Örnekliğinde-”. Erzurumlu Şeyhulislam Seyyid Feyzullah Efendi Sempozyumu (31 Ekim-02 Kasım 2014 Erzurum). Tebliğler. Ed. Ömer Kara. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları. 395-416.Arkın, Mehmet (2015). Feyzullah Efendiʼnin “Lataifnâme”si (Metin-Dil İncelemesi-Sözlük). Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.Aydemir, Yaşar (2002). “Türk Edebiyatında Kaside”. Bilig (22): 133-168.Baltalı, Seval (2016). Mehmed Adlî Divanı. Yüksek Lisans Tezi. Kırklareli: Kırklareli Üniversitesi.Çapan, Pervin (hzl.) (2005). Mustafa Safâyî Efendi Tezkire-i Safâyî (Nuhbetüʼl-Âsâr Min Fevâ’idiʼl- Eşʼâr) İnceleme-Metin-İndeks. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.Çınar, Mustafa (2006). “Kaside Nazım Şeklinin Tarihî Gelişimi”. Ekev Akademi Dergisi 10 (27): 203-222.Çögenli, Sadi, Ö. Kara (2015). Erzurumʼun Yüzleri Şeyhulislam Feyzullah Efendi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.Derin, Fahri Çetin (1959). “Şeyhülislâm Feyzullah Efendi’nin Nesebi Hakkında Bir Risâle”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi 10 (14): 97-104.Dilçin, Cem (2013). Örneklerle Türk Şiir Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.Düzenli, Pehlul (2015). “Feyzullah Efendi’nin Fetâvâ-yı Feyziyye’si ve Osmanlı Fetva Geleneğindeki Yeri”. Erzurumlu Şeyhulislam Seyyid Feyzullah Efendi Sempozyumu (31 Ekim-02 Kasım 2014 Erzurum). Tebliğler. Ed. Ömer Kara. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları. 361-394.Elmalı, Hüseyin (2001). “Kaside”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 24. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 562-564. Erdem, Sadık (hzl.) (1994). Râmiz ve Âdâb-ı Zurafâ’sı İnceleme-Tenkidli Metin-İndeks-Sözlük. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.Erdem, Sadık (2001). “Adlî”. Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi. C. 1. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları. 117-118.Erkul, Rasih (2009). “Edebî Dilekçe Olarak Kasideler”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (39): 753-762.Gündoğdu, Raşit (2015). “Uşşâkîzâde İbrahim Hasîb Efendi Gözüyle Edirne Vakası”. Erzurumlu Şeyhulislam Seyyid Feyzullah Efendi Sempozyumu (31 Ekim-02 Kasım 2014 Erzurum). Tebliğler. Ed. Ömer Kara. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları. 181-185.Hazretkulov, F. (2004). “Feyzullah”. Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi. C. 4. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları. 70.İnce, Adnan (hzl.) (2005). Tezkiretüʼş-Şu’arâ Sâlim Efendi. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.İpekten, Haluk, M. İsen, R. Toparlı, N. Okçu, T. Karabey (1988). Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.İpekten, Haluk (2015). Eski Türk Edebiyatı Nazım Şekilleri ve Aruz. İstanbul: Dergâh Yayınları.İsen, Mustafa, O. Horata, M. Macit, F. Kılıç, İ. H. Aksoyak (2016). Eski Türk Edebiyatı El Kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları.Kara, Ömer, S. Çögenli (2015). “Şeyhulislam Feyzullah Efendi: Hayatı ve Eserleri”. Erzurumlu Şeyhulislam Seyyid Feyzullah Efendi Sempozyumu (31 Ekim-02 Kasım 2014 Erzurum). Tebliğler. Ed. Ömer Kara. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları. 35-99.Katgı, İsmail (2011). Osmanlı Devleti’nde Öldürülen Şeyhülislâmlar. Yüksek Lisans Tezi. Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi.Katgı, İsmail (2013). Maktûl Şeyhülislâmlar. İstanbul: İz Yazyıncılık.Kaya, Süleyman (2009). Fetâvâ-yı Feyziye Şeyhülislam Feyzullah Efendi. İstanbul: Klasik Yayınları.Kesik, Beyhan (2014). “ADLÎ, Süleymanzâde Mehmed Efendi”. http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=2435. [erişim tarihi: 23.04.2019].Koncu, Hanife (2015). “FEYZÎ, Şeyhülislam Feyzullah Efendi”. http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=6876. [erişim tarihi: 10.03.2019].Kurnaz, Cemal, M. Tatcı (hzl.) (2001). Mehmet Nâil Tuman Tuhfe-i Nâilî Divan Şâirlerinin Muhtasar Biyografileri. Ankara: Bizim Büro Yayınları.Kurnaz, Cemal, H. Çeltik (2013). Divan Şiiri Şekil Bilgisi. Ankara: Kurgan Edebiyat Yayınları.Mermer, Ahmet, S. Deniz, Y. Bayram, N. Koç Keskin, L. Alıcı, M. Eflatun (2016). Eski Türk Edebiyatına Giriş. Ankara: Akçağ Yayınları.Okumuş, Osman (2013). “Osmanlı Tarihinde Katledilen Şeyhülislamlar”. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi 5 (1): 387-396.Öğüt, Salim (2016). “Fetâvâ-yı Feyziyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 12. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 443.Özcan, Abdülkadir (1994). “Edirne Vakʼası”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 10. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 445-446.Pala, İskender (2017). Divan Edebiyatı. İstanbul: Kapı Yayınları.Sevinç, Tahir (2015). “Feyzullah Efendi ve Edirne Vakası”. Erzurumlu Şeyhulislam Seyyid Feyzullah Efendi Sempozyumu (31 Ekim-02 Kasım 2014 Erzurum). Tebliğler. Ed. Ömer Kara. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları. 151-180.Sunal, Arif (2017). “XVIII. Yüzyıl Divan Şairi Adlî (ö. 1743-44) ve Divanı”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 18: 441-466.Şemseddin Sami (2008). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Sahhaflar Kitap Sarayı.Tayşi, Mehmet Serhan (2016). “Feyzullah Efendi, Seyyid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 12. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 527-528.Türek, Ahmed, F. Ç. Derin (1969). “Feyzullah Efendi’nin Kendi Kaleminden Hal Tercümesi”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi (23): 205-218.Türk Ansiklopedisi (1968). “Feyzullah Efendi”. C. 16. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. 281.Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi (1977). “Adlî”. C. 1. İstanbul: Dergah Yayınları. 38.Yıldırım, Sedat (2014). Şeyhülislam Feyzullah Efendiʼnin Hayatı, Eserleri ve Arapça Şeceresi. Yüksek Lisans Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi.
Birincil Dil tr
Konular Sosyal
Bölüm Makaleler
Yazarlar

Orcid: 0000-0002-8324-3707
Yazar: Hamza KOÇ (Sorumlu Yazar)
Kurum: GİRESUN ÜNİVERSİTESİ, FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESİ
Ülke: Turkey


Yazar: Ayşe KÜRKÇÜ (Sorumlu Yazar)
Kurum: GİRESUN ÜNİVERSİTESİ, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
Ülke: Turkey


Tarihler

Yayımlanma Tarihi : 31 Temmuz 2019

Bibtex @araştırma makalesi { littera586484, journal = {Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature}, issn = {}, eissn = {2149-892X}, address = {}, publisher = {Bahir SELÇUK}, year = {2019}, volume = {5}, pages = {422 - 457}, doi = {10.20322/littera.586484}, title = {XVIII. YÜZYIL DİVAN ŞAİRİ ADLÎ VE YAYIMLANMAMIŞ KASİDELERİ}, key = {cite}, author = {KOÇ, Hamza and KÜRKÇÜ, Ayşe} }
APA KOÇ, H , KÜRKÇÜ, A . (2019). XVIII. YÜZYIL DİVAN ŞAİRİ ADLÎ VE YAYIMLANMAMIŞ KASİDELERİ. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature , 5 (3) , 422-457 . DOI: 10.20322/littera.586484
MLA KOÇ, H , KÜRKÇÜ, A . "XVIII. YÜZYIL DİVAN ŞAİRİ ADLÎ VE YAYIMLANMAMIŞ KASİDELERİ". Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature 5 (2019 ): 422-457 <https://dergipark.org.tr/tr/pub/littera/issue/47449/586484>
Chicago KOÇ, H , KÜRKÇÜ, A . "XVIII. YÜZYIL DİVAN ŞAİRİ ADLÎ VE YAYIMLANMAMIŞ KASİDELERİ". Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature 5 (2019 ): 422-457
RIS TY - JOUR T1 - XVIII. YÜZYIL DİVAN ŞAİRİ ADLÎ VE YAYIMLANMAMIŞ KASİDELERİ AU - Hamza KOÇ , Ayşe KÜRKÇÜ Y1 - 2019 PY - 2019 N1 - doi: 10.20322/littera.586484 DO - 10.20322/littera.586484 T2 - Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature JF - Journal JO - JOR SP - 422 EP - 457 VL - 5 IS - 3 SN - -2149-892X M3 - doi: 10.20322/littera.586484 UR - https://doi.org/10.20322/littera.586484 Y2 - 2019 ER -
EndNote %0 Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature XVIII. YÜZYIL DİVAN ŞAİRİ ADLÎ VE YAYIMLANMAMIŞ KASİDELERİ %A Hamza KOÇ , Ayşe KÜRKÇÜ %T XVIII. YÜZYIL DİVAN ŞAİRİ ADLÎ VE YAYIMLANMAMIŞ KASİDELERİ %D 2019 %J Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature %P -2149-892X %V 5 %N 3 %R doi: 10.20322/littera.586484 %U 10.20322/littera.586484
ISNAD KOÇ, Hamza , KÜRKÇÜ, Ayşe . "XVIII. YÜZYIL DİVAN ŞAİRİ ADLÎ VE YAYIMLANMAMIŞ KASİDELERİ". Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature 5 / 3 (Temmuz 2019): 422-457 . https://doi.org/10.20322/littera.586484
AMA KOÇ H , KÜRKÇÜ A . XVIII. YÜZYIL DİVAN ŞAİRİ ADLÎ VE YAYIMLANMAMIŞ KASİDELERİ. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature. 2019; 5(3): 422-457.
Vancouver KOÇ H , KÜRKÇÜ A . XVIII. YÜZYIL DİVAN ŞAİRİ ADLÎ VE YAYIMLANMAMIŞ KASİDELERİ. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature. 2019; 5(3): 457-422.