KÜLTÜREL MİRAS BAĞLAMINDA TARİHİ KALE YERLEŞİMLERİNİN MEKÂN DİZİMİ ANALİZİ: TR71 Bölgesi örneği

Öz

Anadolu’da savunma amacıyla inşa edilmiş kale yerleşimleri, kentte bir çekirdek görevi üstlenerek kentin şekillenmesinde önemli bir unsur haline gelmiştir. Biçimsel özellikleriyle kale yapıları, yerleşimin hem tarihsel hem de mekânsal organizasyonun evrimini yansıtan benzersiz yapılardır. Kale yerleşimleri çevresinde gelişmiş ve İç Anadolu Bölgesi’nin merkezinde yer alarak Aksaray, Kırıkkale, Kırşehir, Niğde, Nevşehir illerini kapsayan TR71 Bölgesi, bulunduğu konum ve coğrafi özellikleri nedeniyle önemli ticaret ve ulaşım yollarına sahiptir. Bu nedenle bölge Antik Dönemlerden günümüze kadar çeşitli medeniyetlere ev sahipliği yapmıştır. Kentlerin karakteristik yapılarından biri olan kale yerleşimlerinin zamanla kent dokusunun içinde kaybolup, kale kimliklerini kaybetmesinde kalenin konumlandığı yükseklik, kale çevresinin yapılaşma karakteri ve yerleşim ile ilgili alınmış koruma kararları önemli bir rol oynamaktadır. Bu araştırmada TR71 Bölgesi’ni oluşturan şehirlerdeki kale yerleşimlerinin güncel kent morfolojisindeki yerleri, kentle ilişkisi ve kültürel miras değerlerinin değişimi mekân dizimi (Space Syntax) yöntemiyle elde edilen entegrasyon değerlerinin karşılaştırılması sonucunda değerlendirilmiştir. Böylece gelişmiş kentlerde kale yapısı çevresinde koruma altına alınmamış, kentin merkezine yakın kale yerleşimlerinin; koruma kararı alınmış, kent merkezi kotuna göre yüksekte konumlanmış ve çevresinde yapılaşmanın az olduğu yerleşmelere göre yüksek entegrasyon değerine sahip oldukları ve kale kimliklerini yitirdikleri tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kale yerleşimleri
• mekânsal entegrasyon
• kültürel miras
• mekân dizimi
• TR71 Bölgesi

SPACE SYNTAX ANALYSIS OF HISTORICAL CASTLE SETTLEMENTS IN THE CONTEXT OF CULTURAL HERITAGE: A case of TR71 Region

Öz

In Anatolia, castle settlements built for defensive purposes and have become a crucial element in shaping the city, acting as an urban core. With their formal characteristics, castles are unique buildings that reflect the evolution of both the historical and spatial organization of settlements. The TR71 Region that encompasses the provinces of Aksaray, Kırıkkale, Kırşehir, Niğde andNevşehir is located in the center of Central Anatolia and possesses important trade and transportation routes due to its geographical features and strategic location. For this reason, the region has hosted various civilizations from Ancient Times to the present day. Over time,however, the incorporation of castles into the urban fabric, and the loss of their identity and disappearance within it in some cases, has been shaped by factors such as their elevation, theconstruction patterns around them and the conservation decisions taken regarding the settlements. This study evaluates the position of castle settlements within the contemporary urban morphology of TR71 cities, their relationship with the urban fabric, and the transformation of their cultural heritage values through a comparison of integration values obtained via the Space Syntax method. The findings reveal that castle settlements located near the city center, without conservation status, exhibit higher integration values compared to those positioned at higher elevations relative to the city center, subject to conservation decisions, and surrounded by limited development. Consequently, it has been determined that highly integrated castles have lost their distinct identity as fortified structures.

Anahtar Kelimeler

• Castle setlements
• spatial integration
• cultural heritage
• space syntax
• TR71 Region

Kaynakça

1. Adıbelli, I. A., Mesci, B. L., & Erkman, A. C. (2022). Geoarchaeological investigation of the utilization of travertine from the Kırşehir Kale Höyük, Central Anatolia, Türkiye. Asian Archaeology, 6(2), 185-199. https://doi.org/10.1007/s41826-022-00060-2.
2. Arabacıoğlu, F. P. (2007). Sur-kent ilişkisinin çevre düzenleme kriterleri açısından değerlendirilmesi (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Anabilim Dalı, İstanbul.
3. Arıbaş, K. (2008). Aksaray kentinin mekânsal değişim ve dönüşüm süreçleri. TÜCAUM 5. Coğrafya Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Ankara, 16-17 Ekim, 2008, 251-261. https://tucaum.ankara.edu.tr/wp-content/uploads/ sites/280/2015/08/semp5_25.pdf adresinden 15.05.2025’te alınmıştır.
4. Auge, M. (1992). Non-places: Introduction to an Anthropology of Supermodernity, London-New York: Verso.
5. Aydoğan, K. (1968). Mevzii coğrafya yönünden Kırıkkale–Delice ve Keskin. Ankara Üniversitesi Coğrafya Araştırmaları Dergisi 2, 219–250.
6. Bağdatlı, M., & Arslan, O. (2021). Classification and mapping of land use and some soil properties in Kırşehir province, Turkey. International Journal of Engineering Technologies and Management Research, 8, 81-93.
7. Baylak, H. M., & Taş, B. (2021). Kentleşmede işlevsel yaklaşım ve Aksaray kenti. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(1), 120-140.
8. Bayrakal, S. (2011). Nevşehir Kalesi ve çevresindeki Osmanlı mimari dokusu. Erdem, 59, 84-106.

9. Boado, F. C. (2001). Problems, functions and conditions of archaeological knowledge. Journal of Social Archaeology, 1(1), 126-146.
10. Boran, A. (2002). Türk sanatında kale mimarisi. Türkler Ansiklopedisi içinde. (Cilt. 7) Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
11. Cassia, P. S. (1999). Tradition, tourism and memory in Malta. Journal of the Royal Anthropological Institute, 5 (2), 247-263.
12. Chitongo, L. & Naidu, M. (2025). The ınterplay between cultural heritage and urban morphology: A case study of uMlazi Cultural Landscape. E-Journal of Humanities, Arts and Social Sciences, 6, 945– 962. https://doi.org/10.38159/ehass.20256622
13. Çelik, R. İ., & Adıbelli, I. A. (2023). Kırşehir Kale Höyük Alaeddin Camii’ne dair bir inceleme. Tarihin Peşinde Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 30, 177-186.
14. Deniz, B. (2017). Aksaray Kalesi. Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 2, 225-257.
15. Diker, O. (2016). Kültürel miras ile kültürel miras turizmi kavramları üzerine kavramsal bir çalışma. The Journal of Academic Social Science, 30, 365-374.
16. Hassler, U., Algreen-Ussing, G. & Kohler, N. (2002). Cultural heritage and sustainable development in SUIT [Görüş Belgesi]. SUIT position paper, (3). https://cmapspublic.ihmc.us/rid=1Q78C1Q0V-2060NQ1- 2NKP/Cultural %20heritage%20and%20sustainable%20development_XXX.pdf adresinden 29.11.2025’te alınmıştır.
17. Hegazi, Y. S., Tahoon, D., Abdel-Fattah, N. A., & El-Alfi, M. F. (2022). Socio-spatial vulnerability assessment of heritage buildings through using space syntax. Heliyon, 8(3). https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2022.e09133
18. Hillier, B. (1996). Space is the machine: A configurational theory of architecture. Cambridge: Cambridge University Press.
19. Hillier, B. (1999). The hidden geometry of deformed grids: Or, why space syntax works when it looks as though it shouldn't. University College London.
20. Hillier, B., & Hanson, J. (1989). The social logic of space. Cambridge: Cambridge University Press.
21. Karafakı Çetinkaya, F. (2015). Tarihî coğrafya çalışmaları kapsamında Niğde kenti şekillenişi üzerine bir araştırma. Zeitschrift für die Welt der Türken/Journal of World of Turks, 7(3), 159-173.
22. Kejanlı, D. T. (2010). Anadolu’da Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde kent sistemi, kale ve merkez-çarşı gelişimi. Social Sciences, 5(3), 287-302.
23. Kırşehir. (Şahin, İ.). TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/kirsehir adresinden 27.05.2025’te alınmıştır.
24. Kong, Y. & Karimi, K. (2019). Exploration of urban heritage in the historic core of London: A spatial network approach. İçine Duan, J, (ed.) Proceedings of the 12th International Space Syntax Symposium (12SSS), Beijing, China. July 8-13, 2019. https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10081814/1/1562663603_Kongkarimi. pdf adresinden 29.11.2025’te alınmıştır.
25. Kostof, S. (1991) The city shaped: Urban patterns and meanings through history. Boston: Little, Brown and Company.
26. Kostof, S., & Tobias, R. (2012). The city shaped: Urban patterns and meanings through history. 1st North American pbk. ed. New York: Bullfinch Press.
27. Kostof, S., Castillo, G., & Tobias, R. (1992). The city assembled: The elements of urban form through history. 1st North American ed. Boston: Little, Brown and Company.
28. Kuzulugil, A. C., Ünsal, Ö., Yıldız, N. & Aytatlı, B. (2023). Tarihi bir çevrede kent turizminin erişilebilirliğini geliştirmek için mekân dizimine (space syntax) dayalı bir analiz yöntemi. Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi, 38 (4), 2359-2374. https://doi.org/10.17341/gazimmfd.1077512
29. Maraşlı, S. (2018). Nevşehir yamaç yerleşim alanında bulunan bezirhaneler. Arkeoloji ve Sanat, 157, 163-174.
30. Naumann, R. (1975). Eski Anadolu Mimarlığı (B. Madra, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
31. O’Hare, D. (1997). Interpreting the cultural landscape for tourism development. Urban Design International, 2, 33-54.
32. Oliveira, V. (2024). Kentsel morfoloji: Kentlerin fiziksel biçimi çalışmalarına giriş (T. Tezer, Çev.) İstanbul: Nika Yayınevi.
33. Oral, M. Z. (2014). Aksaray’ın tarihi önemi ve vakıfları. Mütefekkir Dergisi, 1, 221-248. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.130231
34. Özcan, K. (2020). Cumhuriyet dönemi sanayi kentinin biyografisi: Kırıkkale. Coğrafya Dergisi, 40, 119-134.
35. Özel, M. (2005). Kentsel gelişme ve kentleşme sürecinde Niğde. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 2005(2), 120-144.
36. Peponis, J. & Wineman, J. (2002). Spatial structure of environment and behavior. Handbook of environmental psychology (pp. 271–291). New York: Wiley.
37. Sjoberg, G. (2002) Sanayi Öncesi Kenti. B. Duru, & A. Alkan (Der. ve Çev.). 20. Yüzyıl Kenti içinde. (ss. 37-55), Ankara- İstanbul: İmge Kitabevi.
38. Şahin, İ. (2007). Nevşehir. TDV İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/nevsehir adresinden 27.05.2025’te alınmıştır.
39. Şalgamcıoğlu, M. E. (2013). İstanbul’da çoklu konut gelişiminin semantik ve sentaktik olarak irdelenmesi: 1930- 1980 dönemi (Yayınlanmamış Doktora Tezi.) İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Anabilim Dalı, İstanbul.
40. Şimşek Tolacı, S. & Köker, B. (2021). Determination and analysis of Afyonkarahisar castle’s periodical structures and additions. AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 9 (25), 193-223. https://doi.org/10.31126/akrajournal.895406
41. Tweed, C. & Sutherland, M. (2007). Built cultural heritage and sustainable urban development. Landscape and Urban Planning, 83 (1), 62-69. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2007.05.008
42. UNESCO (2011). Recommendation of the historic urban landscape. Paris: UNESCO.
43. URL-1. https://www.kalkinmakutuphanesi.gov.tr/dokumanflipbook/2014-2023-tr71-duzey-2-bolgesi-bolge plani/1393 adresinden 24.09.2025’te alınmıştır.
44. URL-2. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2009/07/20090725-5.htm adresinden 24.09.2025’te alınmıştır.
45. URL-3. https://cip.tuik.gov.tr/ adresinden 24.09.2025’te alınmıştır.
46. Yavaşçan, E. E., & Urak, Z. G. (2021). Sit sınırlarının koruma bağlamında değerlendirilmesi: Niğde Kalesi ve Eskisaray Mahallesi kentsel sit alanı. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 25 (2), 324-334.
47. Zaleckis, K., Doğan, H. A., & Arce, N. L. (2022). Evaluation of the interventions to built heritage: Analysis of selected facades of Kaunas by space syntax and sociological methods. Sustainability, 14(8), 4784. https://doi.org/10.3390/su14084784