TOPLULUKLARIN DOĞAL VE KÜLTÜREL MİRASLARI İLE BAĞLANTILARI İÇİN BİR SAYISAL GÜZERGAH ÖNERİSİ: TiREASURE Uygulaması

Öz

Kültürel ve doğal mirasa erişim, çoğu zaman ekonomik, coğrafi ve zamansal engellerle sınırlanmakta; yetersiz tanıtım veya aşırı turizm gibi sorunlar ise sürdürülebilirliği tehdit etmektedir. COVID-19 pandemisi, uzaktan erişimin önemini vurgulamış ve dijital miras deneyimlerine olan ilgiyi artırmıştır. Doğal ve kültürel unsurları içeren miras rotaları için fiziksel erişim ilkeleri tanımlanmış olsa da, dijital erişim düzenlemelerinin geliştirilmesi gerekmektedir. Mevcut dijital miras sunumlarında somut nitelikler öne çıkarken, somut olmayan değerler yeterince vurgulanmamaktadır. Bu çalışma, ilgili doğal ve kültürel miras varlıklarını dijital ortama aktararak kültürel rotanın somut ve somut olmayan boyutlarının bütüncül biçimde temsil edildiği bir platform sunmayı amaçlamaktadır. Türkiye’nin Batı Asya’da, İpek Yolu üzerindeki tarihi bir kenti olan İzmir-Tire, vaka çalışması olarak seçilmiştir. Tire’nin mirası; yerel otlar, urgan yapımı zanaatı ve hamam geleneği gibi unsurları içermekte olup, büyük kentlere göç ve bilgi aktarımındaki azalma nedeniyle tehdit altındadır. Yöntem olarak artırılmış gerçeklik (AR), interaktif haritalar, 3D modeller, çevresel sesler ve hikâye anlatımı teknikleri kullanılarak erişilebilirliği artıran sürükleyici deneyimler tasarlanmıştır. Sonuçta geliştirilen kullanıcı merkezli dijital platform TiREASURE, Tire’nin doğal ve kültürel rotalarını somut ve somut olmayan boyutlarıyla bütünleştirerek koruma planlaması için bir model sunmaktadır. Bu yaklaşım, kültürel rotaları dijital ortamda deneyimleme fırsatı sunarken yerinde deneyimleri de desteklemekte; terk edilme ve aşırı turizm sorunlarını azaltarak mirasla dengeli ve sürdürülebilir bir etkileşimi teşvik etmektedir. Ayrıca yenilikçi dijital miras çözümlerinde disiplinler arası iş birliğinin potansiyelini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Dijital kültür rotaları
• somut ve soyut miras
• Tire
• sürükleyici miras deneyimleri
• ses peyzajı

DIGITAL ROUTE PROPOSAL FOR CONNECTING COMMUNITIES WITH THEIR NATURAL AND CULTURAL HERITAGE: TiREASURE App

Öz

Access to heritage is often limited by economic, geographical, and temporal barriers, while challenges such as insufficient promotion and over-tourism threaten sustainability. The COVID-19 pandemic emphasised the need for remote access, increasing interest in digital heritage experiences. Heritage routes include natural and cultural elements, yet while principles for physical access are established, digital access regulations require development. Moreover, in current digital presentations of heritage, tangible aspects dominate, while intangible elements are insufficiently highlighted. The study aims to propose a digital platform that holistically represents both the tangible and intangible values of cultural routes by transferring relevant natural and cultural heritage assets into the digital environment. A historic town and its landscape on the Silk Road in far West Asia, Tire, Türkiye, is considered as the case study. Tire’s heritage includes local herbs, rope-making crafts, and communal bathing traditions, all of which are threatened by urban migration and declining knowledge transmission. The methodology uses augmented reality (AR), interactive maps, 3D models, environmental sounds, and storytelling techniques to create immersive experiences that enhance accessibility. As a result, TiREASURE, a user-centered digital platform that integrates the tangible and intangible aspects of the natural and cultural route in Tire, provides a model for preservation planning. This study offers opportunities to experience natural and cultural routes remotely while also enhancing on-site experiences through digital tools. This approach helps mitigate issues of abandonment and over-tourism, promoting balanced, sustainable interaction with heritage. Additionally, it emphasizes the potential for interdisciplinary collaboration in creating innovative digital heritage solutions.

Anahtar Kelimeler

• Digital cultural routes
• tangible and intangible heritage
• Tire
• immersive heritage experiences
• soundscape

Kaynakça

1. Alonso-Almeida, M.-d.-M., Borrajo-Millán, F., & Yi, L. (2019). Are social media data pushing overtourism? The case of Barcelona and Chinese tourists. Sustainability, 11(12), 3356. https://doi.org/10.3390/su11123356
2. Council of Europe. (2024). Cultural Routes of the Council of Europe. Retrieved January 8, 2025, from https://www.coe.int/en/web/cultural-routes
3. CULTURATI. (n.d.). About. Retrieved December 22, 2024, from https://culturati.eu/about/
4. Culture Routes Society. (2025). All routes. Retrieved January 8, 2025, from https://cultureroutesinturkey.com/allroutes/
5. Çakmak, C. (2002). Tire hamamları. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Sanat Eserleri.
6. Çakmak, Ş. (2019). Tire Yalınayak Hamamı restorasyonu ve yapıya ilişkin yeni bulgular. Sanat Tarihi Dergisi, 28(1), 1–21. https://doi.org/10.29135/std.522672
7. Emmanouilidis, C., Koutsiamanis, R.-A., Tasidou, A., & Leontiadis, S. (2013). Supporting cultural route sustainability via innovative digital heritage applications and services. In Manual of wise management, preservation, reuse and economic valorisation; of architecture, of totalitarian regimes, of the 20th century (pp. 176–182).
8. European Commission. (2021). Green, digital, innovative European cultural heritage 2021–2022. Brussels: European Commission. Retrieved from https://www.horizontevropa.cz/files_public/elfinder/4652/green,%20digital,%20innovative%20european%2 0cultural%20heritage%202021-2022.pdf

9. European Commission. (2023). HORIZON-CL2-2023-HERITAGE-ECCCH-01-02: Preserving and enhancing cultural heritage through digital innovation. Retrieved December 11, 2024, from https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/portal/screen/opportunities/topic-details/horizon-cl2-2023-heritage-eccch-01-02
10. Gülersoy, A. E., & Çelik, M. A. (2014). Küçük Menderes Havzası’nda arazi kullanımının zamansal değişimi (1984– 2012). In Coğrafyacılar Derneği Uluslararası Kongresi Bildiriler Kitabı, Muğla.
11. Gülkaya, Ş. E. (2025a). TiREASURE. Canva. Retrieved April 29, 2025, from https://tireasure.my.canva.site/tire-app
12. Gülkaya, Ş. E. (2025b). TiREASURE Instagram page [@tireasureinizmir]. Instagram. Retrieved April 29, 2025, from https://www.instagram.com/tireasureinizmir/
13. Gürçay, H. (1968). Urgan ve urgancılık. Türk Etnografya Dergisi, 61, 13–26.
14. Halaç, H. H., & Öğülmüş, V. (2021). Kültürel miras verilerinin dijital olarak depolanması: OpenHeritage3D örneği. The Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 11(2), 521–540.
15. Iakovaki, E., Konstantakis, M., Teneketzis, A., & Konstantakis, G. (2023). Analyzing cultural routes and their role in advancing cultural heritage management within tourism: A systematic review with a focus on the integration of digital technologies. Encyclopedia, 3(4), 1509–1522. https://doi.org/10.3390/encyclopedia3040108
16. ICOMOS. (2008). The ICOMOS charter on cultural routes. 16th General Assembly of ICOMOS, October 2007, 1– 11. Retrieved from https://www.icomos.org/charters/culturalroutes_e.pdf
17. Kurşaklıoğlu, E. (2012). Tire tarihinden önemli ayrıntılar. Ege’den, 1(5), 16–19.
18. Meriç, R. (1983). Antik dönemde Küçük Menderes Havzasının tarihsel coğrafyasına genel bir bakış. Ege Coğrafya Dergisi, 4(1), 200–206.
19. Metlioğlu, S. Ö. (2020). Kırdan kente göçün tarımsal üretimdeki etkileri: İzmir Tire, Doyranlı ve Hasançavuşlar mahalleleri örneği. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 13(29), 433–441. https://doi.org/10.12981/mahder.684022
20. Muslu, G. (2005). Küçük Menderes Havzası’nın beşerî ve iktisadi coğrafyası (Unpublished doctoral dissertation). Istanbul University, Graduate School of Social Sciences, İstanbul.
21. Nacak, E. (2020). The use of digital interactive storytelling methods in the context of cultural heritage (Unpublished master’s thesis). Akdeniz University, Graduate School of Social Sciences, Antalya.
22. OpenStreetMap. (n.d.). Retrieved January 8, 2025, from https://www.openstreetmap.org/
23. Ren, W., & Chen, X. (2021). Evaluation of an online 360° virtual reality world heritage site during COVID-19. Open Archaeology, 7(1), 1192–1215. https://doi.org/10.1515/opar-2020-0188
24. Schafer, R. M. (1977). Our sonic environment and the tuning of the world: The soundscape. Rochester, VT: Destiny Books.
25. Seçmen, Ö., Şenol, S. G., Leblebici, U. E., & Şentürk, O. (2015). Tire Güme Dağı çiçekli bitkileri (1st ed.). İzmir: Tire Belediyesi Kültür Yayınları.
26. Sönmez, S. A., & Doğu, T. (2021). Kenti yeniden deneyimlemek: Zaman-mekân kesişiminde yeni kent anlatıları. Ege Mimarlık, 3(111), 72–79.
27. Şahin, B. (2019). Kemalpaşa (İzmir) kırsalında etnobotanik (Unpublished master’s thesis). Ege University, Graduate School of Science, İzmir.
28. Tan, H. G. (2023). Pazaryerinin ağsal altyapısında heterarşik ilişkilenmelerin izini sürmek: Tire ve Nazilli pazarları (Unpublished doctoral dissertation). Istanbul Technical University, Graduate School of Science, Istanbul.
29. Texier, C. (2002). Küçük Asya: Coğrafyası, tarihi ve arkeolojisi. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
30. Tire Municipality. (n.d.). Tire municipality strategic plan 2025–2029. Retrieved January 8, 2025, from http://www.sp.gov.tr/upload/xSPStratejikPlan/files/Gjl8y+tire_belediyesi_2025-2029_sp.pdf
31. Tokluoğlu, F. (1973). Tire çevre incelemeleri. İzmir: Türkiye Kitabevi
32. Türkyılmaz, Z. (2011). Cumhuriyet dönemi’nde Tire (1923–1938) (Unpublished master’s thesis). Ege University, Graduate School of Social Sciences, İzmir.
33. UNESCO. (2003). Charter on the preservation of the digital heritage. Paris: UNESCO. Retrieved from https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000179529
34. Varinlioğlu, G., Alankuş, G., & Aslankan, A. (2019). Oyun tabanlı öğrenme ile dijital mirasın yaygınlaştırılması. METU Journal of the Faculty of Architecture, 36(1), 23–40. http://jfa.arch.metu.edu.tr/archive/0258- 5316/articles/metujfa2018209.pdf
35. Yelmi, P. (2016). Protecting contemporary cultural soundscapes as intangible cultural heritage: Sounds of Istanbul.
36. International Journal of Heritage Studies, 22(4), 302–311. https://doi.org/10.1080/13527258.2016.1138237 Yıldırımlı, Ş. (2004). Etnobotanik ve Türk etnobotaniği. Kebikeç, 17, 175–193.
37. Yüksel, Ç. C. (2009). A spatial inquiry into Western Anatolian urban centers: Tire in the making (14th and 16th centuries) (Unpublished doctoral dissertation). Middle East Technical University, Graduate School of Natural and Applied Sciences, Ankara.
38. Yüksel, Ç. C. (2015). The making of the commercial center in Tire (14th–16th centuries). METU Journal of the Faculty of Architecture, 32(1), 147–164. http://jfa.arch.metu.edu.tr/archive/0258-5316/2015/cilt32/sayi_1/147-164.pdf
39. Zaibon, S. B., Pendit, U. C., & Abu Bakar, J. A. (2015). User requirements on mobile AR for cultural heritage site towards enjoyable informal learning. Paper presented at the Asia Pacific Conference on Multimedia and Broadcasting, Bali, Indonesia. https://doi.org/10.1109/APMediaCast.2015.7210289