Dilemma in Logic

Öz

The dilemma, one of the fundamental forms of inference in classical logic, is also a powerful method of reasoning in argumentation theory and rhetoric. Based on the combination of conditional and disjunctive propositions, this form of inference is widely employed in both logical analysis and everyday discourse because it compels the interlocutor to choose between specific alternatives. Moreover, a dilemma is not only a valid pattern of inference but also a form of reasoning that may become fallacious when misused. In particular, the false dilemma fallacy is one of the most frequently discussed reasoning errors in contemporary argumentation theory, as it presents only a limited range of options while disregarding other existing alternatives. This study examines the concept of dilemma in terms of its historical development, logical structure, and modes of application. First, the etymological origin of the concept and its place in the history of logic are explored. Subsequently, the four principal forms of dilemma—simple constructive dilemma, simple destructive dilemma, complex constructive dilemma, and complex destructive dilemma—are explained together with their symbolic formulations. Furthermore, the distinction between the dilemma as a valid logical form and the false dilemma fallacy is clarified by evaluating the difference between valid logical inference and misleading argumentation. Finally, the functions of dilemmas in philosophy, law, politics, and everyday discourse are discussed through illustrative examples. Accordingly, this study aims to demonstrate that the dilemma is not merely a formal pattern of inference in classical logic but also a multifaceted model of reasoning that plays a significant role in critical thinking, argument analysis, and persuasive communication.

Anahtar Kelimeler

• Logic
• dilemma
• false dilemma
• argumentation
• fallacy

Mantıkta Dilemma

Öz

Klasik mantığın en önemli çıkarım biçimlerinden biri olan dilemma, argümantasyon kuramı ve retorik açısından da güçlü bir akıl yürütme yöntemidir. Koşullu ve “veya” bağlacıyla kurulan ayrık önermeler arasındaki mantıksal ilişkilere dayanan bu çıkarım biçimi, muhatabı belirli seçenekler arasında karar vermeye zorlaması nedeniyle hem mantıksal çözümlemelerde hem de günlük tartışmalarda yaygın olarak kullanılmaktadır. Keza dilemma, geçerli bir çıkarım kalıbı olmanın yanı sıra yanlış kullanıldığında safsataya dönüşebilen bir akıl yürütme biçimidir. Özellikle yanlış ikilem safsatası, gerçekte mevcut olan alternatifleri göz ardı ederek yalnızca sınırlı seçenekler sunması nedeniyle çağdaş argümantasyon kuramında en sık tartışılan akıl yürütme hatalarından biridir. Dolayısıyla dilemmanın yapısını ve işleyişini bütüncül bir perspektifle analiz etmek hem doğru düşünme becerilerini geliştirmek hem de hatalı argümanları tespit edebilmek açısından büyük önem taşımaktadır. Bu çalışma, kavramsal çözümleme ve doküman incelemesine dayalı felsefi bir araştırma olarak tasarlanmıştır. Dilemma kavramı; tarihsel gelişimi, mantıksal yapısı ve kullanım biçimleri bakımından klasik ve çağdaş mantık literatüründeki kaynaklar üzerinden incelenmiştir. Öncelikle kavramın etimolojik kökeni ve mantık literatüründeki yeri incelenmiş; ardından basit yapıcı, basit yıkıcı, karmaşık yapıcı ve karmaşık yıkıcı dilemma türleri sembolik gösterimleriyle birlikte açıklanmıştır. Ayrıca dilemma ile yanlış ikilem safsatası arasındaki fark ortaya konularak, geçerli mantıksal çıkarımla yanıltıcı argümantasyon arasındaki ayrım değerlendirilmiştir. Son olarak dilemmaların felsefe, hukuk, siyaset ve gündelik söylemdeki işlevleri örnekler üzerinden tartışılmıştır. Bu minvalde çalışmanın amacı, dilemmanın yalnızca biçimsel bir çıkarım kalıbı olmadığını; eleştirel düşünme, argüman çözümlemesi ve ikna süreçlerinde önemli bir işlev üstlenen çok yönlü bir akıl yürütme biçimi olduğunu ortaya koymaktır.

Anahtar Kelimeler

• Mantık
• dilemma
• ikilem
• argümantasyon
• safsata

Kaynakça

1. Altuğ, Sezen. “Çıkarım Yöntemlerinde Soru-Biçimli Öncüllerin Kullanımı.” VI. Mantık Çalıştayı Kitabı, yayına hazırlayanlar Vedat Kamer ve Şafak Ural, 25–40. İstanbul: Mantık Derneği Yayınları, 2016.
2. Aydoğdu, Burçin. “Protagoras'ın Avukat Paradoksunun Mantıksal ve Hukuksal Analizi”. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 32/2 (2024), 633-648.
3. Bayle, Pierre. “Spinoza”. Historical and Critical Dictionary: Selections. İng. çev. Richard H. Popkin. New York: The Bobbs-Merrill Company, 1965.
4. Butler, Judith. Precarious Life: The Powers of Mourning and Violence. London-New York: Verso, 2006.
5. Cederblom, Jerry - David W. Paulsen. Critical Reasoning: Understanding and Criticizing Arguments and Theories. Boston: Wadsworth, 2012.
6. Cevizci, Ahmet. “Argümantasyon”. Felsefe Ansiklopedisi. 551-555. İstanbul: Etik Yayınları, 2003.
7. Cevizci, Ahmet. Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayıncılık, 2010.
8. Conces, Rory J. - Matthias Walters. “Something Called the ‘False Dilemma Fallacy’ (FDF): A Return to Formalization Just This Time”. Informal Logic 43/2 (2023), 280-289.

9. Copi, Irving M. Introduction to Logic. New York: The Macmillan Company, 1968.
10. Çapak, İbrahim. Anahatlarıyla Mantık. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2012.
11. Çiçekdağı, Caner. Formel Mantık: Klasik Mantığa Giriş. Ankara: Elis Yayınları, 2019.
12. Emiroğlu, İbrahim. Klasik Mantığa Giriş. Ankara: Elis Yayınları, 2009.
13. Govier, Trudy. “Two is a Small Number: False Dichotomies Revisited”. Dissensus and the Search for Common Ground. ed. H. V. Hansen vd. 1-10. Windsor (ON): OSSA, 2007.
14. Greene, Jim. “Dilemma (Logic)”. EBSCO Research Starters, 2022. Erişim tarihi: 01.07.2026. https://www.ebsco.com/research-starters/religion-and-philosophy/dilemma-logic
15. Haklı, Şaban. “Kötülük Problemi, Yaklaşımlar ve Eleştiriler”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/2 (2002), 195-211.
16. Hick, John. Evil and the God of Love. London: Palgrave Macmillan, 1974.
17. Hume, David. Dialogues Concerning Natural Religion. ed. Henry D. Aiken. New York: Hafner Press, 1948.
18. Hume, David. Din Üstüne. çev. Mete Tunçay. 6. Baskı. Ankara: İmge Kitabevi, 2019.
19. Hurley, Patrick J. A Concise Introduction to Logic. 4. Baskı. Belmont: Wadsworth Publishing, 1991.
20. Kabil, Onur. Mantık Kılavuzu. İstanbul: Eğitim Yayınevi, 2023.
21. Kelley, David. The Art of Reasoning. New York: W.W. Norton, 1988.
22. Laguna, Theodore de. “The Complex Dilemma”. The Journal of Philosophy 18/9 (28 Nisan 1921), 244-246.
23. Özel, Aytekin. Tasdik Mantığı: Önermeler ve Mantıkî (Dedüktif) Kıyaslar. Bursa: Bursa Akademi Yayınları, 2020.
24. Özlem, Doğan. Mantık. İstanbul: İnkılâp Yayınları, 2004.
25. Philosophy Institute. “The Structure and Rhetorical Value of Dilemmas in Logic”. 2025. Erişim tarihi: 19.07.2026. https://philosophy.institute/logic/structure-rhetorical-value-dilemmas-logic/
26. University of Colorado Boulder. “Common Argument Forms and Fallacies”. Erişim tarihi: 07.07.2026. https://rintintin.colorado.edu/~vancecd/phil1440/forms.pdf
27. Sinnot-Armstrong, Walter - Robert Fogelin. Understanding Arguments: An Introduction to Informal Logic. 9. Baskı. Boston: Cengage Learning, 2013.
28. Smith, Kelly G. “An Analysis of the Dilemma of Protagoras and Euathlus and the Librarian's Paradox”. Episteme 1/1 (1990), 1-13.
29. Somuncuoğlu Erkan, Fatma. Panteizm ve Kötülük Problemi. Ankara: Oku Okut Yayınları, 2025.
30. Taylan, Necip. Anahatlarıyla Mantık Tarihçesi ve Problemleri. 4. Baskı. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2011.
31. Tomić, Taeda. “The Distinction Between False Dilemma and False Disjunctive Syllogism”. Informal Logic 41/4 (2021), 607-639.
32. Uyar, Tevfik. Safsatalar. İstanbul: Destek Yayınları, 2019.
33. Walton, Douglas N. The New Dialectic: Conversational Contexts of Argument. Toronto-Buffalo-London: University of Toronto Press, 1998.
34. Yıldırım, Cemal. 100 Soruda Mantık El Kitabı. İstanbul: Gerçek Yayınevi, 1976.