Examining the relationship between preschool teachers’ attitudes towards disasters and their psychological resilience and perceived social support levels

Yıl 2025, Sayı: 74, 357 - 378, 30.04.2025

Gökhan Şengün

https://doi.org/10.21764/maeuefd.1571346

Cited By: 1

Öz

Okul öncesi öğretmenlerinin afetlere yönelik tutumları ile psikolojik dayanıklılık ve algılanan sosyal destek düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi

Öz

Afetlerin önceden tahmin edilememesi, afet anındaki çaresizlik hissi ve sonrasındaki olumsuz deneyimler, bu olayların etkisini artırmakta ve her kesimden insanı olumsuz etkilemektedir. Afetlerin fiziksel, sosyal, ekonomik ve psikolojik birçok sonucu bulunmaktadır. Bu bağlamda, araştırmanın amacı, okul öncesi öğretmenlerinin afetlere yönelik tutumları ile psikolojik dayanıklılık ve algılanan sosyal destek düzeyleri arasındaki ilişkiyi incelemektir. Araştırmada nicel yöntemlerden ilişkisel tarama modeli kullanılmıştır. 2022-2023 eğitim-öğretim yılında Türkiye’nin farklı illerinde görev yapan 355 anasınıfı ve bağımsız anaokulu öğretmeni, örneklem grubunu oluşturmuştur. Veri toplama araçları olarak Kişisel Bilgi Formu, Afet Tutum Ölçeği, Kısa Psikolojik Dayanıklılık Ölçeği ve Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeği kullanılmıştır. Değişkenler arasındaki ilişkinin belirlenmesinde Pearson korelasyon katsayısı ile gruplar arası farklılıklar için Tek Yönlü ANOVA ve t-testi analizleri yapılmıştır. İstatistiksel analizler sonucunda, okul öncesi öğretmenlerinin afetlere yönelik tutumları ile psikolojik dayanıklılık ve algılanan sosyal destek düzeyleri arasında pozitif yönlü zayıf anlamlı bir ilişki tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, ilgili literatür çerçevesinde tartışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Okul öncesi öğretmenleri , afet , psikolojik dayanıklılık

Kaynakça

• Adeagbo, A., Daramola, A., Carim-Sanni, A., Akujobi, C., & Ukpong, C. (2016). Effects of natural disasters on social and economic well-being: A study in Nigeria. International journal of disaster risk reduction, 17, 1-12. http://dx.doi.org/10.1016/j.ijdrr.2016.03.006
• Akgün, Ö. (2021). Okul öncesi öğretmenlerinin psikolojik dayanıklılık ve iş doyum düzeylerinin incelenmesi (Master's thesis, Anadolu University).
• Akten, S. (2007). “Rehber öğretmenlerin mesleki tükenmişlik düzeylerinin incelenmesi”, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Edirne Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı, Edirne, 2007.
• Amanat, N., Khankeh, H., Hosseını, M. A., Mohammadı, F., Sadeghı, A., & Aghıghı, A. (2013). The Effect of Earthquake Preparedness Training to Male High School Students On Families' Preparedness in Eshtehard City in 2010-2011.
• Arslan, A., & Tura, G. (2022). Öğretmenlerin psikolojik iyi oluşlarının bazı değişkenlere göre incelenmesi: Yüksekova örneği. Akdeniz Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(2), 212-234.
• Aydın, M., & Egemberdiyeva, A. (2018). Üniversite öğrencilerinin psikolojik sağlamlık düzeylerinin incelenmesi. Türkiye Eğitim Dergisi, 3(1), 37-53.
• Bağcı, M. (2022). Okul öncesi öğretmenlerinin psikososyal özellikleri ile öz yeterlilikleri arasındaki ilişkinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. (Master's thesis, Pamukkale University).
• Başol, G., & Altay, M. (2009). Eğitim yöneticisi ve öğretmenlerin mesleki tükenmişlik düzeylerinin incelenmesi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 58(58), 191-216.
• Bateman, A., & Robinson, P. (2020). The Christchurch earthquake: lessons from the real-life experiences of early childhood teachers: Special Issue:‘Preparing Early Childhood Teachers to Assist Children Who Are Caught in Disasters’. Journal of Early Childhood Teacher Education, 41(4), 325-337. http://dx.doi.org/10.1080/10901027.2019.1654049
• Bıçak, M. (2021). Sınıf öğretmenlerinin öznel iyi oluş düzeyleri ile mesleki tükenmişlikleri arasındaki ilişki. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
• Bikar, S. S., Rathakrishnan, B., Kamaluddin, M. R., Che Mohd Nasir, N., & Mohd Nasir, M. A. (2021). Social sustainability of post-disaster: how teachers enable primary school students to be resilient in times of Ranau earthquake. Sustainability, 13(13), 7308. http://dx.doi.org/10.3390/su13137308
• Briner, R. B. (2000), Relationship between work environments, psychological environments and psychological well-being. Occupational Medicine, 50(5), 229-303. http://dx.doi.org/10.1093/occmed/50.5.299
• Bostancıoğlu, S. (2008). The effect of working values on the relationship between job satisfaction and turnover intention (Master's thesis, Marmara Üniversitesi (Turkey)).
• Bozkurt, D. & Levent, F. (2021). Öğretmenlerin psikolojik dayanıklılık ile tükenmişlik düzeyleri arasındaki ilişki. OPUS International Journal of Society Researches, 18(44), 7968-8000. https://doi.org/10.26466/opus.937692
• Bulut, S., Şen, G., & Arslan, B. Ş. (2024). Afete Hazırlık Perspektifinden Hemşirelik Öğrencilerinin Psikolojik Sağlamlık, Fiziksel Aktivite ve Afete Müdahale Öz Yeterlik Düzeylerinin İlişkisi. Süleyman Demirel Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 15(3), 339-349. https://doi.org/10.22312/sdusbed.1459929
• Büyüköztürk, Ş., Akgün, Ö. E., Demirel, F., Karadeniz, Ş., & Çakmak, E. K. (2015). Bilimsel araştırma yöntemleri.
• Byun, S., Zhao, X., Buettner, C. K., Chung, S.A. & Jeon, L. (2022). Early childhood teachers’ psychological well-being and responsiveness toward children: a comparison between the U.S. and South Korea. Teaching and Teacher Education, 114, 103705. https://doi.org/10.1016/j.tate.2022.103705
• Cohen, S., & Wills, T. A. (1985). Stress, social support, and the buffering hypothesis. Psychological bulletin, 98(2), 310. http://dx.doi.org/10.1037/0033-2909.98.2.310
• Cohen, L. H., McGowan, J., Fooskas, S., & Rose, S. (1984). Positive life events and social support and the relationship between life stress and psychological disorder. American Journal of Community Psychology, 12(5), 567-587. http://dx.doi.org/10.1007/BF00897213
• Çelik, A. A., & Gündoğdu, K. (2022). Öğretmenlerin Afete Hazırlık Düzeyleri İle İlkokullardaki Afet Eğitimi Uygulamalarına Yönelik Görüşleri. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(1), 77-112. https://doi.org/10.31463/aicusbed.1057401
• Çolak, K. P., Doğan, N. & Şensoy, N. (2020). Sağlık çalışanlarında psikolojik iyi oluş düzeyi ile sanal ortamda yalnızlık düzeyi arasındaki ilişki. Türk Aile Hekimleri Dergisi, 24 (1), 41-50.
• Damásio, B. F., Melo, R. L. P. D. & Silva, J. P. D. (2013). Meaning in life, psychological wellbeing and quality of life in teachers. Paidéia (Ribeirão Preto), 23(54), 73-82. https://doi.org/10.1590/1982-43272354201309
• Demirtaş, H., Demir, H. C., & Demir, M. (2014). Türkiye’deki anaokullarında erkek öğretmen algısı. International Journal of Early Childhood Education Research.
• Doğan, T. (2015). Kısa psikolojik dayanıklılık ölçeği’nin Türkçe uyarlaması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. The Journal of Happiness & Well-Being, 3(1), 93-102.
• Doğan, T., & Yavuz, K. (2020). Yetişkinlerde psikolojik dayanıklılık, olumlu çocukluk deneyimleri ve algılanan mutluluk. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 12, 312-330. https://doi.org/10.18863/pgy.750839
• Dumont, M., & Provost, M. A. (1999). Resilience in adolescents: Protective role of social support, coping strategies, self-esteem, and social activities on experience of stress and depression. Journal of youth and adolescence, 28(3), 343-363. http://dx.doi.org/10.1023/A:1021637011732
• Dündar, Z. & Demirli, C. (2018). Medeni durumları farklı olan çalışanların psikolojik iyi olma düzeylerinin incelenmesi. Journal of Educational Reflections, 2(2), 1-10.
• Eker, D. (2001). Çok boyutlu algılanan sosyal destek ölçeğinin gözden geçirilmiş formunun faktör yapısı, geçerlik ve güvenirliği. Türk Psikiyatri Dergisi, 12, 17-25.
• Eker, D., & Arkar, H. (1995). Factorial structure, validity, and reliability of the multidimensional scale of perceived social support. Türk Psikoloji Dergisi, 10(34).
• Faupel, C. E., & Styles, S. P. (1993). Disaster education, household preparedness, and stress responses following Hurricane Hugo. Environment and Behavior, 25(2), 228–249. https://doi.org/10.1177/0013916593252004
• Fava, G. A., & Tomba, E. (2009). Increasing psychological well‐being and resilience by psychotherapeutic methods. Journal of personality, 77(6), 1903-1934. https://doi.org/10.1111/j.1467-6494.2009.00604.x
• Felix, E., Hernández, L. A., Bravo, M., Ramirez, R., Cabiya, J., & Canino, G. (2011). Natural disaster and risk of psychiatric disorders in Puerto Rican children. Journal of abnormal child psychology, 39, 589-600. https://doi.org/10.1007/s10802-010-9483-1
• Fothergill, A., & Peek, A. (2004). Poverty and disasters in the United States - a review of recent sociological findings. Natural Hazards, 32, 89-110. https://doi.org/10.1023/B:NHAZ.0000026792.76181.d9 Fraenkel, Jack R., & Wallen, Norman E. (2009). How to design and evaluate research in education (Seventh ed.). McGraw-Hill.
• George, D., & Mallery, P. (2019). IBM SPSS statistics 26 step by step: A simple guide and reference. Routledge.
• Gülaçtı, F. (2010). The effect of perceived social support on subjective well-being. Procedia-Social and behavioral sciences, 2(2), 3844-3849. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2010.03.602
• Güldü, Ö. (2023). Afet bilinci ve stresli durumlarla başa çıkma arasındaki ilişkinin belirlenmesi. Afet ve Risk Dergisi, 6(3), 638-658. https://doi.org/10.35341/afet.1286918
• Gün, S. (2021). Üniversite öğrencilerinin psikolojik dayanıklılık, yaşam becerileri ve algılanan sosyal destek düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi (Master's thesis, Necmettin Erbakan University).
• Hisli Şahin, N., Yılmaz, B., & Batıgün, A. (2011). Psychoeducation for children and adults after the Marmara earthquake: an evaluation study. Traumatology, 17(1), 41-49. https://doi.org/10.1177/1534765610395624
• Hoşoğlu, R., Kodaz, A. F., Bingöl, T. Y., & Batık, M. V. (2018). Öğretmen adaylarında psikolojik dayanıklılık. OPUS International journal of society researches, 8(14), 217-239. https://doi.org/10.26466/opus.405751
• Ignatjeva, S. & Bruk, Z. (2020). The research of psychological well-being predictors: comparative study of teachers in Latvia and Russia. 12th International Conferance on Education and New Learning Technologies. 7302-7311. https://doi.org/10.21125/edulearn.2020.1871
• İnce, A. & Demirhan, G. (2022). Covid 19 sürecinde öğretmenlerin pozitif liderlik algıları ile psikolojik iyi oluş düzeyleri arasındaki ilişki. Uşak Üniversitesi Eğitim Araştırmaları Dergisi, 8(2), 10-22. https://doi.org/10.29065/usakead.1089121
• Jeon, L., Buettner. C. K. & Grant, A. A. (2018). Early childhood teachers’ psychological well-being: Exploring potential predictors of depression, stress, and emotional exhaustion. Early Education and Development, 29(1), 53-69. doi: https://doi.org/10.1080/10409289.2017.1341806
• Karaırmak, Ö. (2006). Psikolojik dayanıklılık, risk faktörleri ve koruyucu faktörler. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 3(26), 129-142. https://doi.org/10.17066/pdrd.22262
• Karakoç, Ö. (2022). Yetişkinlerdeki psikolojik dayanıklılık ile anne baba tutumu arasındaki ilişkinin incelenmesi (Master's thesis, İstanbul Gelişim Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü).
• Karasar, N. (2009). Bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar-ilkeler-teknikler. Nobel Yayın Dağıtım. Kartal, S. E., & Özdemir, R. Y. V. T. Y. (2015). Öğretmenlerde algılanan örgütsel destek düzeyi ile yaşam memnuniyeti arasındaki ilişkinin incelenmesi. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, (24), 477-504.
• Keyes, C.L., Shmotkin, D. & Ryff, C. D. (2002). Optimizing well-being: the empirical encounter of two traditions. Journal of Personality and Social Psychology, 82(6), 1007-1022. http://dx.doi.org/10.1037/0022-3514.82.6.1007
• Kırıkkaya, E. B., Ünver, A. O., & Çakın, O. (2011). İlköğretim fen ve teknoloji programında yer alan afet eğitimi konularına ilişkin öğretmen görüşleri. Necatibey Eğitim Fakültesi Elektronik Fen ve Matematik Eğitimi Dergisi, 5(1), 24-42.
• Klag, S., & Bradley, G. (2004). The role of hardiness in stress and illness: An exploration of the effect of negative affectivity and gender. British Journal of Health Psychology, (9), 137-161. http://dx.doi.org/10.1348/135910704773891014
• Köse, A., Kartal, İ., & Uzun, M. (2023). Öğretmenlerin Psikolojik dayanıklılıkları ve Yaşam Doyumları: 6 Şubat 2023 Depremi Sonrası Bir Araştırma. Gaziantep Üniversitesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 7(2), 94-115.
• Kurt, H., & Aslan, D. (2020). Okul öncesi dönem çocuğu olan annelerin öz-yeterlik, psikolojik dayanıklılık ve ebeveyn tutumlarının incelenmesi. KADEM Kadın Araştırmaları Dergisi, 6(2), 211-240. https://doi.org/10.21798/kadem.2021266729
• Leech, N., Barrett, K., & Morgan, G. A. (2013). SPSS for intermediate statistics: Use and interpretation. Routledge. Maddi, S. R., & Khoshaba, D. M. (1994). Hardiness and mental health. Journal of Personality Assessment, 63(2), 265-274. https://doi.org/10.1207/s15327752jpa6302_6
• McDonald, R. (2003) Introduction to natural and man-made disasters and their effects on buildings. Elsevier.
• Mutch, C. (2021). The role of schools in helping communities copes with earthquake disasters: the case of the 2010–2011 New Zealand earthquakes. In Earthquake Disasters (pp. 63-83). Routledge.
• Nalbant, S., Şen, G., & Şimşek Arslan, B. (2024). Afete Hazırlık Perspektifinden Hemşirelik Öğrencilerinin Psikolojik Sağlamlık, Fiziksel Aktivite ve Afete Müdahale Öz Yeterlik Düzeylerinin İlişkisi. SDU Journal of Health Science Institute/SDÜ Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 15(3). https://doi.org/10.22312/sdusbed.1459929
• Nartgün, Ş.S. & Mor, K.D. (2015). Öğretmenlerin görüşlerine göre etik liderlik ve psikolojik dayanıklılık ilişkisi. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15(2), 269-290.
• Özgüray, Ö., Özgüray, A., Uysal, M., Solak, B., Çövüt, R., & Uludağ, C. A. (2023). Öğretmenlerin Psikolojik dayanıklılık Düzeyleri. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 10(93), 616-627. https://doi.org/10.26450/jshsr.3582
• Ryff, C. D., & Heidrich, S. M. (1997). Experience and well-being: Explorations on domains of life and how they matter. International Journal of Behavioral Development, 20(2), 193–206. https://psycnet.apa.org/doi/10.1080/016502597385289
• Sameroff, A. J., & Seifer, R. (1990). Early contributors to developmental risk. Risk and protective factors in the development of psychopathology, 52-66. https://psycnet.apa.org/doi/10.1017/CBO9780511752872.006
• Seeman, T. E. (1996). Social ties and health: The benefits of social integration. Annals of epidemiology, 6(5), 442-451. https://doi.org/10.1016/S1047-2797(96)00095-6
• Seligman, M. E., & Csikszentmihalyi, M. (2000). Positive psychology: An introduction (Vol. 55, No. 1, p. 5). American Psychological Association. https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/0003-066X.55.1.5
• Sevim, Y. (2024). Deprem Nedeniyle Zorunlu Göçe Maruz Kalan Aileler Üzerine Sosyolojik Bir Araştirma. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 12(40), 297-330. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1492561
• Seyle, D. C., Widyatmoko, C. S., & Silver, R. C. (2013). Coping with natural disasters in Yogyakarta, Indonesia: A study of elementary school teachers. School Psychology International, 34(4), 387-404. https://psycnet.apa.org/doi/10.1177/0143034312446889
• Shrestha, N., & Gopal, B. (2021). Psychological Problems among Children Three Years after the Earthquake in Nepal. Journal of Indian Association for Child and Adolescent Mental Health, 17(2), 12-34. https://doi.org/10.1177/0973134220210202
• Smith, B. W., Dalen, J., Wiggins, K., Tooley, E., Christopher, P., & Jennifer Bernard, J. (2008). The brief resilience scale: Assessing the ability to bounce back. International Journal of Behavioral Medicine, 15, 194–200. https://doi.org/10.1080/10705500802222972
• Sorias, O. (1988). Sosyal desteklerin ruhsal sağlığı koruyucu etkisinin depresyonlu ve sağlıklı kontrollerde araştırılması. Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 27(3), 1033-1039.
• Sorias, O., (1988b). Yaşam stresine karşı koruyucu olarak sosyal destekler, Edebiyat Fakültesi Yayınları, Seminer Psikoloji (Özel sayı), 805-811.
• Stokes, J. P., (1985). The relation of social network and individual difference variables to loneliness. Journal of Personality and Social Psychology, 48, 981–990. https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/0022-3514.48.4.981
• Taylor, S. E. (2011). Social support: A review. The Oxford handbook of health psychology, 1, 189-214. Telman, P., & Ünsal, P. (2004). Çalışan memnuniyeti. Epsilon Yayıncılık.
• Terzi, Ş. (2008). Üniversite ögrencilerinin psikolojik dayanıklılıkları ve algıladıkları sosyal destek arasındaki ilişki. Turkish Psychological Counseling and Guidance Journal, 3(29), 1-11. https://doi.org/10.17066/pdrd.34849
• Thoits, P. A. (1995). Identity-relevant events and psychological symptoms: A cautionary tale. Journal of Health and Social Behavior, 72-82. https://doi.org/10.2307/2137288
• Tugade, M. M., & Fredrickson, B. L. (2004). Resilient individuals use positive emotions to bounce back from negative emotional experiences. Journal of personality and social psychology, 86(2), 320.
• Tuna Borucu, T. (2024). Öğretmenlerin psikolojik dayanıklılık düzeyleri ile sosyal destek algıları arasındaki ilişkinin incelenmesi. (Master's thesis, Pamukkale University).
• Turner, R. J., Frankel, B. G., & Levin, D. M. (1983). Social support: Conceptualization, measurement, and implications for mental health. Research in community & mental health.
• Türkan, A. H., & Kılıç, İ. (2017). Üniversite öğrencilerinin bilişsel, duyuşsal ve davranışsal boyutta afetlere yönelik tutumlarına ilişkin bir betimleme. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6(1), 114-127.
• Uludağ, Z. (2008). İnsan ve mekân ilişkisinde okul. Eğitime Bakış Dergisi, 11, 23-31.
• Uluğ, M., Özden, M. S. & Eryılmaz, A. (2011). The effects of teachers’ attitudes on students’ personality and performance. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 30, 738-742. doi: https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2011.10.144
• Ulukan, M. (2020). Öğretmenlerin mutluluk ile psikolojik dayanıklılık düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Journal of International Social Research, 13(73).
• Uygur, S. (2024). Depremi Yaşamış Üniversite Öğrencilerin Sosyal Destek Ağlarına İlişkin Algı Ve Görüşleri. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 15(1-Deprem Özel Sayısı), 697-723. https://doi.org/10.54688/ayd.1409163
• Wethington, E., & Kessler, R. C. (1986). Perceived support, received support, and adjustment to stressful life events. Journal of Health and Social behavior, 78-89. https://doi.org/10.2307/2136504
• Yıldırım, K., & Dilekmen, M. (2025). Ortaokul Öğrencileri Üzerinde Depremin Travmatik Etkileri: Nitel Bir Çalışma. Turkish Journal of Educational Studies, 12(1), 29-55. https://doi.org/10.33907/turkjes.1581343
• Yıldız, C. Ç., & Yıldırım, D. (2022). The effects of disaster nursing education program on beliefs in general disaster preparedness, disaster response self-efficacy, and psychological resilience in nursing students: A single-blind, randomized controlled study. Nursing education perspectives, 43(5), 287-291. https://doi.org/10.1097/01.NEP.0000000000001011
• Yılmaz, E., & Aslan, S. (2018). Lise Öğretmenlerinde Tükenmişlik, İş Doyumu Ve Algılanan Sosyal Destek: Bursa İli Örneği. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(3), 1861-1886. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2018.18.39790-439327
• Yiğit, A. (2007). Özel Eğitim Kurumlarında Çalışan Öğretmenlerin İş Doyumu Tükenmişlik ve Ruh Sağlık Düzeylerinin Çeşitli Değişkenler Açısından İncelenmesi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Niğde Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Zimet, G., Dahlem, N., Zimet, S. & Farley, G. (1988). The Multidimensional Scale of the Perceived Social Support. Journal of Personality Assesment. 55, 610-617. https://doi.org/10.1207/s15327752jpa5201_2