Özel eğitim anaokullarında görev yapan öğretmenlerin erken okuryazarlık bilgilerinin incelenmesi: Bir karma yöntem araştırması

Öz

Bu çalışma, özel eğitim anaokullarında çalışan öğretmenlerin erken okuryazarlık becerilerine ilişkin bilgi düzeyleri ve her bir erken okuryazarlık alt becerisine ilişkin sınıf içi uygulamalarını belirlemeyi amaçlamaktadır. Açıklayıcı sıralı karma desen ile yürütülen bu çalışmada öğretmenlerin erken okuryazarlık bilgi düzeyleri Erken Okuryazarlık Bilgi Testi (EROBİT) ile bu becerilere ilişkin sınıf içi uygulamaları ise yarı yapılandırılmış görüşme soruları ile elde edilmiştir. Araştırmanın nicel verileri okul öncesi özel eğitim anaokulunda çalışan 127 öğretmenden toplanmıştır. Nitel veriler ise bu öğretmenler içerisinden görüşmeyi kabul eden 15 öğretmenden toplanmıştır. Elde edilen veriler incelendiğinde öğretmenlerin erken okuryazarlık becerilerine ilişkin bilgi düzeylerinin “desteklenmesi gereken grup” içerisinde yer aldığı, öğretmenlerin mezun oldukları lisans programına bağlı olarak bilgi düzeylerinde farklılıkların olduğu, bunun yanı sıra öğretmenlerin erken okuryazarlık alt boyutlarına ilişkin kavram karmaşası yaşadıkları ve sınıf içi uygulamalarının sınırlı düzeyde olduğu belirlenmiştir. Araştırma bulgularına dayalı olarak, özel eğitim anaokullarında görev yapan öğretmenlerin erken okuryazarlık alt boyutlarında yaşadıkları kavram karmaşalarını önleyecek rehber materyallerin hazırlanması ve hizmet içi eğitim ile sınıf içi uygulamalarının desteklenmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• erken çocuklukta özel eğitim
• erken okuryazarlık
• karma araştırma yöntemi
• özel eğitim anaokulu

Examining the early literacy knowledge of teachers working in special education preschools: A mixed methods study

Öz

This study aims to determine the knowledge levels of teachers working in special education preschools regarding early literacy skills and their classroom practices related to each early literacy sub-skill. Conducted using an explanatory sequential mixed-methods design, the teachers' knowledge levels of early literacy were collected via the Early Literacy Knowledge Test (ELKT), while their classroom practices were gathered through semi-structured interview questions. The quantitative data of the research were collected from 127 teachers working in preschool special education settings. Qualitative data were obtained from 15 teachers among this group who volunteered for interviews. Upon analyzing the data, it was determined that the teachers' knowledge levels regarding early literacy skills fell into the "group in need of support" category and that there were differences in knowledge levels depending on the undergraduate program they graduated from. Additionally, it was found that teachers experienced conceptual confusion regarding the sub-dimensions of early literacy and that their classroom practices remained at a limited level. Research findings indicate a critical need for developing guidance materials to prevent conceptual confusion experienced by special education preschool teachers regarding early literacy sub-dimensions, as well as supporting their classroom practices through in-service training.

Anahtar Kelimeler

• Early childhood special education
• early literacy
• mixed-methods research
• special education preschool

Kaynakça

1. Anthony, J. L., & Francis, D. J. (2005). Development of phonological awareness. Current Directions in Psychological Science, 14(5), 255-259. https://doi.org/10.1111/j.0963-7214.2005.00376.x
2. Aypak Caba, H. (2022). Okul öncesi eğitim öğretmenlerinin erken okuryazarlık becerileri hakkında görüşleri ile öğretme ve öğrenme yaklaşımları arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Pamukkale Üniversitesi.
3. Bayraktar, V. (2018). Okul öncesi dönemdeki çocukların yazı farkındalığı becerilerinin gelişiminde etkileşimli kitap okumanın önemi. Çocuk ve Gelişim Dergisi, 1(1), 31-41. https://doi.org/10.36731/cg.418408
4. Bingham, G. E., & Patton-Terry, N. (2013). Early language and literacy achievement of early reading first students in kindergarten and 1st grade in the United States. Journal of Research in Childhood Education, 27(4), 440-453. https://doi.org/10.1080/02568543.2013.822952
5. Bozbaş Çümlek, A. (2023). Okul öncesi öğretmenlerinin erken okuryazarlık ile ilgili görüşlerinin ve gerçekleştirdikleri uygulamaların incelenmesi [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
6. Cadime, I., Alves, D., Mendes, S., Pinto, P., & Cruz, J. (2025). Teachers’ beliefs and practices to support emergent literacy development in preschool education: the moderating role of continuous training. International Journal of Early Childhood, 57(1), 157-179. https://doi.org/10.1007/s13158-024-00393-2
7. Catts, H. W., Bridges, M. S., Little, T. D., & Tomblin, J. B. (2008). Reading achievement growth in children with language impairments. Reading. 1(6), 1569-79. doi: 10.1044/1092-4388(2008/07-0259) https://doi.org/10.1044/1092-4388(2008/07-0259)
8. Cipolletti, L. B., Murdoch, A., & Keelor, J. (2025). Impact of a structured shared book reading intervention on the vocabulary knowledge of preschool-age children: An exploratory study. Early Childhood Education Journal, 53(8), 3133-3147. https://doi.org/10.1007/s10643-025-01920-z

9. Crouch, M. G. (2020). The relationship between preschool teachers’ knowledge and experience and emergent literacy assessment [Doctoral dissertation, Walden University]. ScholarWorks. https://scholarworks.waldenu.edu/dissertations/8602/ scholarworks.waldenu.edu
10. Cunningham, A. E., Zibulsky, J., & Callahan, M. D. (2009). Starting small: Building preschool teacher knowledge that supports early literacy development. Reading and Writing, 22(4), 487-510. https://doi.org/10.1007/s11145-009-9164-z
11. Creswell, J. W., & Plano Clark, V. L. (2017). Designing and conducting mixed methods research (3rd ed.). SAGE Publications..
12. Çalış, E. S., & Gök, N. F. (2022). Okul öncesi öğretmenlerinin erken okuryazarlık becerileri ile ilgili görüşleri. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (64), 175-202. https://doi.org/10.21764/maeuefd.1067062
13. Çelik, B., Uyanık, G., & Bilgin, H. (2025). Ev Merkezli Paylaşımlı Kitap Okumanın 5 Yaş Grubu Dil ve Erken Okuryazarlık Becerilerine Etkisinin İncelenmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 13(3), 636-654. https://doi.org/10.16916/aded.1597104
14. Ergül, C., Karaman, G., Akoğlu, G., Tufan, M., Dolunay Sarıca, A., & Bahap Kudret, Z. (2014). Okul Öncesi Öğretmenlerinin" Erken Okuryazarlık" Kavramına İlişkin Bilgi Düzeyleri ve Sınıf Uygulamaları. İlkögretim Online, 13(4). https://doi.org/10.17051/io.2014.71858
15. Ergül, C., Akoğlu, G., Sarıca, A., Tufan, M., & Karaman, G. (2015). Ana sınıflarında gerçekleştirilen birlikte kitap okuma etkinliklerinin" etkileşimli kitap okuma” bağlamında incelenmesi. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 11(3). https://doi.org/10.17860/efd.88429
16. Foulin, J. N. (2005). Why is letter-name knowledge such a good predictor of learning to read? Reading and Writing, 18, 129-155. https://doi.org/10.1007/s11145-004-5892-2
17. Foote, L., Smith, J. ve Ellis, F. (2004). The impact of teachers' beliefs on the literacy experiences of young children: A New Zealand perspective. Early Years, 24(2), 135-147. https://doi.org/10.1080/0957514032000732993
18. Ghoting, S. N., & Martin-Diaz, P. (2006). Early literacy storytimes your library: Partnering with caregivers for success. American Library Association.
19. Goodman, I., Libenson, A., & Wade‐Woolley, L. (2010). Sensitivity to linguistic stress, phonological awareness and early reading ability in preschoolers. Journal of Research in Reading, 33(2), 113-127. https://doi.org/10.1111/j.1467-9817.2009.01423.x
20. Guba, E. G., & Lincoln, Y. S. (1994). Competing paradigms in qualitative research. Handbook of Qualitative Research, 2(163-194), 105.
21. Hair, J. F., Jr., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2010). Multivariate data analysis (7th ed.). Pearson.
22. Hesketh, A. 2001. Phonological awareness, speech impairment, and literacy: The missing link. Advances in Speech Language Pathology, 3, 155–158. https://doi.org/10.3109/14417040109003722
23. Heward, W. L. (2014). Exceptional children: An introduction to special education (p. 672). Pearson Education Limited
24. Işıkoğlu Erdoğan, N., & Akay, B. (2015). Okul Öncesi Eğitimde Hikaye Okuma ve Öğretmen Sorularının İncelenmesi. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Education Faculty, 1(36), 34-46. https://doi.org/10.21764/efd.13237
25. Işıtan, S., Saçkes, M., & Biber, K. (2020). Erken okuryazarlık becerilerinin ev ortamında desteklenmesi. Yaşadıkça Eğitim, 34(2), 284-298. https://doi.org/10.33308/26674874.2020342154
26. Justice, L. M., & Ezell, H. K. (2004). Print referencing. Language, Speech, and Hearing Services in Schools, 35(2), 185-193. https://doi.org/10.1044/0161-1461(2004/018)
27. Kargın, T., Güldenoğlu, B., & Ergül, C. (2017). Dinlediğini anlama becerisinin okuduğunu anlama üzerindeki yordayıcılığının incelenmesi. Kastamonu Eğitim Dergisi, 25(6), 2369–2384.
28. Karlıdağ, İ., & Koyuncu Şahin, M. (2020). Erken okuryazarlık araştırmaları. G. Uludağ & T. Durmuş (Ed.), Erken okuryazarlık eğitimi (s. 273–281). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
29. Kartal, H. (2011). Geçmişten Günümüze Erken Çocukluk Eğitimi Uygulamaları (2. Baskı). Bursa: Ezgi Kitabevi.
30. Kılınçcı, E., & Bayraktar, A. (2021). Early literacy materials and teacher practices in preschool classrooms. Pegem Journal of Education and Instruction, 11(1), 447-478. https://doi.org/10.14527/pegegog.2021.012
31. Laçin, E., & Güldenoğlu, B. (2022). Sınıflarında özel gereksinimli çocuk olan okulöncesi öğretmenlerinin erken okuryazarlık bilgi düzeylerinin incelenmesi. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (55), 100-128. https://doi.org/10.9779/pauefd.975676
32. Lonigan, C. J., Burgess, S. R., & Anthony, J. L. (2000). Development of Preschool Early Literacy Skills: A Longitudinal Study of Individual Differences in Children's Phonological Sensitivity and Letter Knowledge. Child Development, 71(3), 596-613 https://doi.org/10.1037/0012-1649.36.5.596
33. McCutchen, D., Abbott, R. D., Green, L. B., Beretvas, S. N., Cox, S., Potter, N. S., et al. (2002). Beginning literacy: Links among teacher knowledge, teacher practice, and student learning. Journal of Learning Disabilities, 35, 69–86. https://doi.org/10.1177/002221940203500106
34. McMahon, R., Richmond, M. G. & Reeves Kazelskis, C. (1998). Relationships between kindergarten teachers' perceptions of literacy acquisition and children's literacy involvement and classroom materials. The Journal of Educational Research, 91(3), 173-182. https://doi.org/10.1080/00220679809597538
35. National Early Literacy Panel. (2008). Developing Early Literacy: Report of the National Early Literacy Panel. Washington, DC: National Institute for Literacy.
36. Neuman, S. B., & Wright, T. S. (2014). The Magic of Words: Teaching Vocabulary in the Early Childhood Classroom. American Educator, 38(2), 4-13.
37. Özbek, S., Yurtal, F., & Deretarla Gül, E. (2025). Okul Öncesi Öğretmenlerin Erken Okuryazarlık Uygulamaları. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 13(1), 51-65. https://doi.org/10.16916/aded.1537636
38. Özkul Kuzu, R. (2022). Okul öncesi öğretmenlerinin erken okuryazarlık ve matematiksel gelişime ilişkin görüşlerinin incelenmesi. [Tezsiz yüksek lisans projesi]. Pamukkale Üniversitesi.
39. Piasta, S. B., & Wagner, R. K. (2010). Developing early literacy skills: A meta‐analysis of alphabet learning and instruction. Reading Research Quarterly, 45(1), 8-38. https://doi.org/10.1598/rrq.45.1.2
40. Piasta, S. B., Park, S., Farley, K. S., Justice, L. M., & O’Connell, A. A. (2020). Early childhood educators’ knowledge about language and literacy: Associations with practice and children’s learning. Dyslexia, 26(2), 137–152. https://doi.org/10.1002/dys.1612
41. Ramey, C. T., & Ramey, S. L. (2004). Early Learning and School Readiness: Can Early Intervention Make a Difference? Merrill-Palmer Quarterly, 50(4), 471–491. https://dx.doi.org/10.1353/mpq.2004.0034
42. Rohde, L. (2015). The comprehensive emergent literacy model: Early literacy in context. Sage Open, 5(1). DOI: https://doi.org/10.1177/2158244015577664
43. Saracho, O. N. (2004). Supporting literacy-related play: Roles for teachers of young children. Early Childhood Education Journal, 31(3). https://doi.org/10.1023/b:ecej.0000012138.07501.44
44. Shenton, A. K. (2004). Strategies for ensuring trustworthiness in qualitative research projects. Education for Information, 22(2), 63–75. https://doi.org/10.3233/efi-2004-22201
45. Spira, E. G., Bracken, S. S., & Fischel, J. E. (2005). Predicting improvement after first-grade reading difficulties: the effects of oral language, emergent literacy, and behavior skills. Developmental Psychology, 41(1), 225. https://doi.org/10.1037/0012-1649.41.1.225
46. Suggate, S., Schaughency, E., McAnally, H., & Reese, E. (2018). From infancy to adolescence: The longitudinal links between vocabulary, early literacy skills, oral narrative, and reading comprehension. Cognitive Development, 47, 82-95. https://doi.org/10.1016/j.cogdev.2018.04.005
47. Temur, M., & Dayan, G. (2025). Okul Öncesi Eğitim Programlarının Erken Okuryazarlık Becerileri Açısından Karşılaştırılması. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(2), 509-525. https://doi.org/10.31592/aeusbed.1657668
48. Turan, F., & Akoğlu, G. (2011). Okul öncesi dönemde sesbilgisel farkındalık eğitimi. Education and Science, 36(161), 64-75. https://doi.org/10.15390/es.2011.953 https://doi.org/10.15390/ES.2011.953
49. Turna, C. (2021). Özel gereksinimli öğrenciler için okuma ve okumanın gelişimi (ss. 23-45). Ankara: Nobel Akademi.
50. Türköz, H. K., Burak, Y., & Ahmetoğlu, E. (2024). Okul Öncesi Öğretmenlerin Erken Okuryazarlık Bilgileri ile Okuma Yazmaya Hazırlık Çalışmalarına İlişkin Yeterlikleri Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. Okuma Yazma Eğitimi Araştırmaları, 12(1), 27-45. https://doi.org/10.35233/oyea.1252180
51. Uludağ, G., & Durmuş, T. (2020). Erken okuryazarlık eğitimi. Nobel Yayınevi, Ankara.
52. van Tilborg, A., Segers, E., van Balkom, H., & Verhoeven, L. (2014). Predictors of early literacy skills in children with intellectual disabilities: A clinical perspective. Research in Developmental Disabilities, 35(7), 1674-1685. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2014.03.025
53. van Tilborg, A., Segers, E., van Balkom, H., & Verhoeven, L. (2018). Modeling individual variation in early literacy skills in kindergarten children with intellectual disabilities. Research in Developmental Disabilities, 72, 1-12. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2017.10.017
54. Wang, X. (2025). Emergent Literacy Instruction for Autistic Children: A Preliminary Study of Teacher Knowledge. Early Childhood Education Journal, 1-14. https://doi.org/10.1007/s10643-025-01875-1
55. Weadman, T., Serry, T., & Snow, P. C. (2023). Oral language and emergent literacy strategies used by Australian early childhood teachers during shared book reading. Early Childhood Education Journal, 51(8), 1335-1348. https://doi.org/10.1007/s10643-022-01381-8
56. Whitehurst, G. J., & Lonigan, C. J. (2001). Emergent literacy: Development from prereaders to readers. In S. B. Neuman & D. K. Dickinson (Eds.), Handbook of early literacy research (pp. 11–29). Guilford Press.
57. Whitehurst, G. J., & Lonigan, C. J. (1998). Child development and emergent literacy. Child Development, 69(3), 848-872. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.1998.tb06247.x
58. Yalavaç, N. (2020). Etkileşimli kitap okumanın erken okuryazarlık becerilerine etkisi [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. İnönü Üniversitesi.
59. Yalçıntaş Sezgin, E., Ulus, L. ve Aksoy, B. A. (2019). Okul öncesi eğitim öğretmenlerinin erken okuryazarlıkla ilgili sınıf içi uygulamalarının incelenmesi, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(3), 1128-1146. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2019.19.47159-470780
60. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2016). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin