ERCİŞLİ EMRAH VE SELVİ HAN HALK HİKÂYESİNİN “MONOMİT KURAMI” BAĞLAMINDA ÇÖZÜMLENMESİ

Yıl 2025, Cilt: 18 Sayı: 50, 851 - 874, 28.06.2025

Ümit Bulut

https://doi.org/10.12981/mahder.1503130

Cited By: 1

https://izlik.org/JA67YT59JU

Öz

Halk hikâyeleri, insanoğlunun binlerce yıllık yaşamsal tecrübelerden damıtılan toplumsal refleksleri bünyelerinde barındıran ve sembolik kodlarla günümüze kadar ulaşmış anlatılardır. İnsanoğlunun dünyayı anlama ve anlamlandırma çabasının estetik ve sembolik değerlerle harmanlanmış, edebî yansımaları olan halk hikâyeleri; ideal kahraman üzerinden toplumda arzu edilen düzen hakkında ipuçları verir. Bu kahramanlar en temelde kendilerini var eden kolektif bilinçdışının anlatı aracılığıyla somutlaştırılan epik karakterleridir. Carl G. Jung, insanoğlunun davranış biçimleri üzerine yaptığı çalışmalar sonucunda 'arketip' sembolizmini ortaya atmıştır. C.G. Jung arketip sembolizmiyle insanoğlunun ortak kolektif bilinçdışına vurgu yapar. İnsanoğlunun benzer durumlar karşısında benzer davranış kalıpları sergilediğini arketipler üzerinden açıklar. Carl G. Jung’un fikirlerinin takipçisi olan Campbell, farklı kültür ve coğrafyalara ait anlatı metinleri üzerine yaptığı çalışmalar sonucu yazdığı "Kahramanın Sonsuz Yolculuğu" kitabında bu anlatıların aslında benzer özelliklere sahip olduğunu "kahraman" arketipi üzerinden anlatmıştır. Campbell, halk anlatılarının kurgularındaki bu benzerlikleri ve döngüsel anlatımı "monomit" olarak tanımlamıştır. Campbell, monomit döngüsünde kahramanın yolculuğunu "yola çıkış, erginleşme ve geri dönüş" olmak üzere üç ana başlık ve on yedi alt bölüme ayırmıştır. XVII. yüzyılda yaşamış olan Ercişli Âşık Emrah’ın hayatı etrafında Doğu Anadolu’da teşekkül etmiş olan Ercişli Emrah ve Selvi Han halk hikâyesi, âşıklık geleneğinin birçok özelliğini içerisinde barındıran ilk halk hikâyesi olması bakımından müstesna bir hüviyete sahiptir. Hikâye, Selvi Han’ın Şah Abbas’ın iki askeri tarafından kaçırılması ve Şah Abbas’ın Selvi Han’ı Isfahana götürmesi ile Emrah’ın sevdiğini bulmak için girdiği yolculuğu anlatmaktadır. Bu çalışmada, Ercişli Emrah ve Selvi Han halk hikâyesi, Joseph Campbell’ın monomit kuramından yola çıkılarak kahramanın, yani Ercişli Emrah’ın “yola çıkış, erginleşme ve geri dönüş” şeklinde özetlenen kahraman arketipi açısından ele alınmış ve çözümlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Halk Hikâyeleri , Monomit Kuramı , Kahramanın Sonsuz Yolculuğu , Arketip , Ercişli Emrah ve Selvihan

THE ANALYSIS OF THE FOLK STORY OF ERCİŞLI EMRAH AND SELVİ HAN IN THE CONTEXT OF "MONOMYTH THEORY"

https://izlik.org/JA67YT59JU

Öz

Folk stories are narratives that have been distilled from thousands of years of human experience, contain social reflexes and have survived to the present day with symbolic code: Folk stories, which are literary reflections of mankind's effort to understand and make sense of the world, blended with aesthetic and symbolic values, give clues about the desired order in society through the ideal hero. These heroes are basically the epic characters of the collective unconscious, which is embodied through narrative. As a result of Carl G. Jung's studies on the behavioural patterns of human beings, he put forward the symbolism of "archetype". C.G. Jung emphasises the common collective unconscious of human beings with archetype symbolism. He explains through archetypes that human beings exhibit similar behaviour patterns in similar situation: Campbell, who is a follower of Carl G. Jung's ideas, in his book "The Endless Journey of the Hero", which he wrote as a result of his studies on narrative texts belonging to different cultures and geographies, explained that these narratives actually have similar characteristics through the archetype of "hero". Campbell defined these similarities and cyclical narration in the fictions of folk narratives as "monomyth". Campbell divided the journey of the hero in the monomyth cycle into three main headings and seventeen sub-sections as "departure, maturation and return". The folk story of Ercisli Emrah and Selvi Khan, which was formed in Eastern Anatolia around the life of Ercişli Âşık Emrah, who lived in the XVIIth century, has an exceptional identity in terms of being the first folk story that contains many features of the minstrel tradition. The story tells about Selvi Khan's abduction by two soldiers of Shah Abbas, Shah Abbas' taking Selvi Khan to Isfahan and Emrah's journey to find his beloved. In this study, the folk story of Ercişli Emrah and Selvihan is analysed and analysed in terms of the hero archetype of the hero, namely Ercişli Emrah, which is summarised as "departure, maturation and return" based on Joseph Campbell's monomyth theory.

Anahtar Kelimeler

Folk Stories , Monomyth Theory , Infinite Journey of the Hero , Archetype , Ercişli Emrah and Selvihan

Kaynakça

• Altınkaynak, E.(2002). Anlatım esasına dayalı Türk halk edebiyatı metinlerinde kahramanlar ile bunların dini metinler ve peygamberlerle ilişkisi. Folklor Akademi Dergisi, 4(1), 191-206.
• Aça, M. (1998). "Kozı Körpeş-Bayan Sulu destanı üzerinde mukayeseli bir araştırma. 3 cilt, Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi.
• Ava, U. (2017). Türk halk hikâyelerinde arketipsel sembolizm. Bingöl: Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Bali, M. (1973). Erciş'li Emrah İle Selvi Han hikâyesi varyantların tespiti ve halk hikayeciliği bakımından önemi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
• Campbell, J. (2013). Kahramanın sonsuz yolculuğu. (çev.: Sabri Gürses), İstanbul: Kabalcı Yayınları.
• Çakmak, S. (2017). Ercişli Emrah şiirlerinin müzikal yapı özellikleri ve bölge kültürüne tesiri. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 3(2), 14-30.
• Ekici, M. (2011). Kuramlar ve yöntemler. Türk Halk Edebiyatı El Kitabı, (ed.: M. Öcal Oğuz), 57-92, Ankara: Grafiker Yayınları.
• Eliade, M. (2015). Doğuş ve yeniden doğuş-insan kültürlerinde erginleşmenin dini anlamları. (çev.: Fuat Aydın), İstanbul: Kabalcı Yayınları.
• Fordham, F. (2015) Jung psikolojisinin ana hatları. (çev.: Aslan Yalçıner), 9. Baskı, İstanbul: Say Yayınevi.
• Göcen, G. (2018). Psikoloji mitoloji ve din. İstanbul: Kaktüs Yayınları.
• Gökeri, A.İ. (1979). Arketiplere dayanan yeni bir inceleme yönteminin tanıtılarak İngiliz ve Türk edebiyatında bazı romans ve epik niteliğindeki yapıtlara uygulanması. Ankara: Ankara Üniversitesi DTCF İngiliz Dili ve Edebiyatı Kürsüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi.
• Güzel, C. (2014). Monomit teorisi bağlamında Bayan Toolay destanı. Türklük Bilimi Araştırmaları, 36, 191-206.
• İlhan, A.(2015) Kürk Mantolu Madonna’da arketipsel yolculuk. International Periodical for The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 10(16), 713-728.
• Jung, C. G. (2007). İnsan ve sembolleri. (çev.: A. N. Babaoğlu), İstanbul: Kabarcı Yayınları.
• Jung, C.G. (2013). Dört arketip. (çev.: Zehra Aksu Yılmazer), İstanbul: Metis Yayınları
• Koçer, V. (2021). Bedri Sinan ile Mahperi hikâyesini monomit kuramı çerçevesinde anlamlandırma denemesi. Folklor Akademi Dergisi, 4(1), 94-104.
• Kotancı, M. (2023). Azerbaycan halk hikâyelerinin monomit kuramı bağlamında incelenmesi. Ardahan: Ardahan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi.
• Segal, R.A. (2006). Josep Campbell’ın mit teorisi. (çev.: K. Öncül), Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 3, 166-178, Ankara Geleneksel Yayınları.
• Sakaoğlu, S. (1987). Ercişli Emrah. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Tarhan, E. (2021). Âsumân ile Zeycân hikâyesinin monomit kuramı bağlamında çözümlenmesi. Rumelide Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 24, 746-754.
• Yılmaz, T. (2013) Âşıklardan halk hikâyeleri I. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Araştırma ve İnceleme Genel Müdürlüğü Yayınları.