ERZURUM YAKUTİYE MEDRESESİ TÜRK İSLAM ESERLERİ VE ETNOGRAFYA MÜZESİ’NDE BULUNAN BİR GRUP TEPELİK

Yıl 2026, Cilt: 19 Sayı: 53, 343 - 363, 14.03.2026

Sibel Leventoğlu

https://doi.org/10.12981/mahder.1563472

https://izlik.org/JA76XR28CS

Öz

El sanatları içerisinde önemli bir yere sahip olan takılar, insanoğlunun hayatı içerinde her daim yer almıştır. Süslenme amacı ile birlikte statü, zenginlik göstergesi, büyü, tılsım gibi birçok anlam taşımaktadır. Antik dönemlerden beri taşıdığı farklı anlamları ile medeniyetlerin sanatının ve kültürünün önemli parçaları olarak, geçmişin izlerini taşıyan eserler haline gelmişlerdir.
Bu çalışma, Erzurum Yakutiye Medresesi Türk İslam Eserleri ve Etnografya Müzesi'nde sergilenen Osmanlı dönemi tepeliklerini sanatsal ve kültürel açıdan ele almaktadır. Tepelikler, Osmanlı döneminde yalnızca estetik bir obje olarak değil, aynı zamanda sosyal statüyü belirleyen ve toplumsal kimliği yansıtan önemli semboller olarak kullanılmıştır. Çalışma, eserlerin yapımında kullanılan malzemeleri, süsleme ve yapım tekniklerini de ele almıştır. Dönemin benzer örnekleri ile karşılaştırarak sanat tarihi içindeki yeri tespit edilmiştir. Gümüş ve bakır malzemeden dövme ve döküm yapım teknikleri ile üretilen tepelikler; telkâri, güverse, kabartma, mıhlama ve gümüş kakma gibi süsleme teknikleri ile zenginleştirilmiştir. Osmanlı zanaatkârlarının sanatsal becerilerini ve estetik anlayışlarını yansıtan tepelikleri, Osmanlı dönemi kadın başlıklarının işlevsel ve sembolik rollerine de dikkat çekmektedir.
Bu makalede, Erzurum Yakutiye Medresesi Türk İslam Eserleri ve Etnografya Müzesi'nde sergilenen tarihi ve kültürel değer taşıyan tepelikler incelenerek, bilim dünyasına tanıtılmıştır. Bu bağlamda müzenin teşhir salonunda yer alan 9 tane tepelik çalışmaya dâhil edilerek, dönemin toplumsal yapısı ve sanat anlayışı açıklanmıştır.

Anahtar Kelimeler

El Sanatları , Takı , Tepelik , Müze , Sanat

A Group of Tepelik in Erzurum Yakutiye Madrasah Turkish Islamic Arts and Ethnography Museum

https://izlik.org/JA76XR28CS

Öz

Jewelry, which holds a significant place within handicrafts, has always been present throughout human life. Alongside its purpose for adornment, it has carried various meanings, such as status, a sign of wealth, magic, and a talisman. Since ancient times, with its different connotations, it has become an important part of the art and culture of civilizations, turning into artifacts that bear the traces of the past.
This study examines the Ottoman-era head ornament displayed in the Erzurum Yakutiye Medrese Museum of Turkish-Islamic Arts and Ethnography from an artistic and cultural perspective. During the Ottoman period, wom head ornament were used not only as aesthetic objects but also as important symbols reflecting social status and communal identity. The study also addresses the materials used in the creation of these artifacts, as well as their decorative and construction techniques. By comparing them with similar examples from the period, their place within art history has been identified. The head ornament produced from silver and copper using forging and casting techniques, were enriched with decorative techniques such as filigree, Güver'se, embossing, stone setting, and silver inlay. These ornaments highlight the artistic skills and aesthetic understanding of Ottoman craftsmen, drawing attention to the functional and symbolic roles of women's headgear in the Ottoman era.
In this article, the head ornament which bear historical and cultural value and are displayed in the Erzurum Yakutiye Medrese Museum of Turkish-Islamic Arts and Ethnography, have been examined and introduced to the academic community. In this context, nine head ornament from the museum's exhibition hall were included in the study, providing insights into the social structure and artistic understanding of the period.

Anahtar Kelimeler

Handicrafts , Jewelry , Head Ornament , Museum

Kaynakça

• Ahmetbeyoğlu, A. (2002). Tarih boyunca Türklerde altın, İstanbul: Altın Borsası Yayınları.
• Akyay Meriçboyu, Y. (2000). Anadolu eski çağında takıların dili. Sanat Kültür Antika, Çağlar Boyunca Takı ve Mücevher, 17, 16-25.
• Akyay Meriçboyu, Y. (2001). Antik çağ'da Anadolu takıları. İstanbul: Akbank Kültür Yayınları.
• Allak, F. (2024). Mardin’deki gümüş telkari atölyeleri ve ustaları üzerinebir araştırma. Korkut Ata Türkiyat Araştırmları Dergisi, (14), 1370-1391.
• Atabey, C. (2021). Nevşehir Müzesi'nde bulunan el sanatı örneklerinden kadın tepelikleri. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Avcı, M. (2016). Kültürel miras eğitimine ilişkin sosyal bilgiler öğretmenlerinin görüşleri. İlköğretim Çevrimiçi, 15 (1), 104-124.
• Başak, O.(2021). Diyarbakır arkeoloji ve Cahit Sıtkı Tarancı müzelerinde bulunan bir grup eser eşliğinde Neolitikten Osmanlıya Anadolu'da maden sanatının gelişimi. Ankara: Gece Yayınları.
• Baydar, T. (2020). Bursa Uluumay vakfı Osmanlı halk kıyafetleri ve takıları özel koleksiyonu'nda yer alan kemer, kemer tokaları, başlık ve tepelikler. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Yayınlanmamış Yuksek Lisans Tezi.
• Bingöl, F. R. Işık, (1999). Anadolu Medeniyetleri Müzesi, antik takılar. Ankara: Kültür Bakanlığı Anıtlar ve Müzeler Müdürlüğü.
• Bodur, F. (1987). Türk maden sanatı. İstanbul: Türk Kültürüne Hizmet Vakfı.
• Büyükyazıcı, M.-Altuntaş, O.(2019). Kuyumculuk sanatında mıhlama tekniği. International Socıal Scıences Studıes Journal, 5, 1765-1774.
• Çalış, E. (2016). Diyarbakır müzesinde bulunan tepelikler. Yüzüncü Yıl Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 31, 129-150.
• Çalış, E. (2019). Etnografik madeni takılar üzerine bir analiz: Ahlat Müzesi örneği. Current Debates On Social Sciences 2, Archaeology and Arts, 25-39, Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
• Çalış, E. (2020). Etnografik madeni takılar üzerine bir analiz Diyarbakır Müzesi örneği. İstanbul: Hiperyayın.
• Çalış, E. - Erk, A. (2020). Anadolu'da bilezik serüveninin geleneksel Türk el sanatları açısından Önemi: Osmanlı Döneminden bir grup örnek. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 47, 139-156.
• Elyiğit, U. (2022). Bandırma Müzesi’nde yer alan Osmanlı Dönemi’ne ait bir grup kemer ve kemer tokası. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 32(2), 737-752.
• Ergil, T. (1991). Geçmişten günümüz takılar ve antik küpeler. Türkiyemiz, 65, 42-51.
• Erginsoy, Ü. (1978). İslam maden sanatının gelişmesi. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Erkaplan, E. (2011). Ankara ilinde bulunan tepeliklerin incelenmesi. Ankara: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Eruz, A. F. (1994). Osmanlı el işlemeleri ve mimari motifleri. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Eskici, B. A. (2006). Erzurum Yakutiye Medresesi yapı malzemeleri, bozulmalar problemleri. Ankara Üniversitesi Dil Ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 46(1), 165-188.
• Halil , S. (1989). Osmanlılar’da altın. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedesi, C. 2, 533, İstanbul: TDV Yayınları.
• İrepoğlu, G. (2012). Osmanlı saray mücevheri: Mücevher üzerinden tarihi okumak. İstanbul: Bilkent Kültür Girişimi Yayınları.
• Kaplan, K. (2003). Türkiye'de kuyumculuk ve altın. İstanbul: İstanbul Ticaret Odası Yayınları.
• Kılıç, S. (2016). Eski Türklerde kuyumculuk geleneği ve metal süsleme teknikleri. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, 58, 23-55.
• Köroğlu, G. (2004). Anadolu uygarlıklarında takı. İstanbul: Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Yayınları.
• Kuşoğlu, Z.(1998). Tılsımdan takıya. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
• Öney, G.(1992). Anadolu selçuklu mimari süslemesi ve el sanatları. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Özdemir,M.(2023). Kuyumculukta gelenekselyüzey süsleme yöntemi olarak granülasyon tekniği ve yeni uygulamalar. 21.Yüzyılda Eğitim ve Toplum Dergisi, 12, 865-879.
• Sevin, N. (1990). On üç asırlık Türk kıyafet tarihine bakış. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Şaman, N. - Duru, M. N. (2015). Yirminci yüzyıldan günümüze takı. Abmyo Dergisi, 37, 95-112.
• Temur, B. (2022). Bir kültürel miras değeri: Erzurum Yakutiye medresesi Türk İslam eserleri ve etnografya müzesi. Mimarlık Bilimleri Ve Uygulamaları Dergisi, 7(2), 598-614.
• Türkoğlu, S. (2013). Tarih boyunca Anadolu'da takı ve kuyumculuk kültürü. İstanbul: İstanbul Kuyumcular Odası Yayınları.
• Ülseven, M. (1986). Mıhlama sanatı. Antika, The Turkish Journal Of Collectable Art Dergisi, 18, 23.
• Yurttaş, H. (2017). Erzurum ili vakfiyelerı̇nde taş özetler. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (44), 355-379.