ÖZBEK ŞİİRİNDE SANAT PSİKOLOJİSİNİN İFADESİ

Bu makalede, edebiyat araştırmalarının güncel konularından biri olan sanat psikolojisi kavramı ve bu kavramın şiirdeki, özellikle de performans şarkı sözlerindeki ifadesi ele alınmıştır. Sanat psikolojisinin yaratıcının yaratıcı niyetini ifade etmedeki rolü ve önemi, Özbek halkının ünlü şairlerinin eserlerindeki performans şarkı sözlerinin analizi örneğinde ortaya çıkmaktadır. Ayrıca ünlü bilim adamlarının sanat psikolojisi hakkındaki teorik görüşleri, sanat psikolojisinin analitik, dinamik ve tipolojik ilkeleri gözler önüne serilmiştir. Şarkı sözü örneklerinde psikolojik durumların ve insan ruhunun tam anlamıyla ortaya çıktığı görülmüştür. İnsan kalbinin ve içsel duyguların bir şarkıcısı olarak şairin psikolojisini ve iç dünyasını yücelten şarkı sözleri, doğrudan ruhun imajıyla ilgilidir. Performans şarkı sözlerinde öznenin ruhu ile bilinç nesnesi arasında bir uyum vardır. Şair, şarkı sözlerinde olduğu gibi, hem kahramanın iç dünyasından, hem karakterin kendi konuşmasıyla, hem de dış özellikler ve durumların tasvirleri aracılığıyla psişe dünyasına girer. Çalışmada şairin ruhunun dizginsiz ve isyankâr olduğu; düşünce, duygu ve deneyimlerini çeşitli konuların (yönetici karakterlerin) imgesinde ifade ettiği tespit edilmiştir. Bu şairler arasında Çolpon, Hurshid Davron, Shavkat Rahman, Abdulla Oripov ve Usman Azim gibi isimlerin öne çıktıkları görülmüştür.

This article discusses the concept of artistic psychologism, which is one of the topical issues in literary studies, and its expression in poetry, in particular, performance lyrics. The role and importance of artistic psychology in expressing the creative intention of the creator is revealed in the example of the analysis of performance lyrics in the work of famous poets of the Uzbek people. Also, the theoretical views of famous scientists about artistic psychology, analytical, dynamic and typological principles of artistic psychology are shown. In addition, the theoretical views of famous scientists on art psychology, analytical, dynamic and typological principles of art psychology were revealed. It is seen that psychological states and the human spirit are fully revealed in the examples of lyrics. As a singer of the human heart and inward emotions, the lyrical verses that exalt the poet’s psychology and inner world are directly related to the image of the soul. In performance lyrics, there is a harmony between the subject's soul and the object of consciousness. Just as in lyric poetry, the poet enters the realm of the psyche through the hero's inner world, the character's own speech, and the descriptions of external traits and circumstances. It was also found that the poet's psyche is unbridled and rebellious; he expresses his thoughts, feelings and experiences in the image of various subjects (ruling characters). Among these poets, Cholpon, Khurshid Davron, Shavkat Rahman, Abdulla Oripov and Usman Azim stand out.