SEMBOLİK VE İŞLEVSEL YÖNÜYLE DOĞANIN NARİN ÇİÇEĞİ GELİNCİK

Yıl 2025, Cilt: 18 Sayı: 52, 1980 - 1995, 30.12.2025

Berna İnaltekin

https://doi.org/10.12981/mahder.1601836

https://izlik.org/JA72DE63CC

Öz

Gelincik (Papaver rhoeas), baharın gelişiyle kırlarda, tarlalarda, yol kenarlarında görülebilen tek yıllık doğal bir bitkidir. Çiçekleri bazen sarı, beyaz gibi renklere sahip olsa da en çok parlak kırmızı rengiyle tanınır. Verimli topraklarda bir metreye kadar boylanabilen gelincik, Anadolu’da dağ lalesi olarak bilinmektedir. Gelinciğin başka yöresel adlandırmaları da vardır. Gelincik bitkisinin özellikleri, onun bazı sembolik anlamlar kazanmasını sağlamıştır. Koparıldığı anda hemen solmaya başlayan, rüzgârla bile dağılabilen gelincikler, narin yapılarıyla hassas insanları simgeler. Baharda açan bu çiçek, Anadolu coğrafyasında yeni gelinlerle özdeşleştirilmiştir. Öte yandan gelincik anlatılara konu olmaktadır. Anlatılarda gelinciğin sembolize ettikleri üzerinde hermeneutik inceleme yapıldığında gelinciklerin ölüm-doğum döngüsünü, bolluk-bereketi simgelediği ve kadın dünyasıyla ilişkilendirildiği anlaşılmaktadır. Güzel görüntüsüyle baharın coşkusunu yaşatan gelincik, insanlara binlerce yıldır ilaç ve yiyecek olarak da fayda sağlar. Halk hekimliğinde uzun yıllardır kullanılan gelincik üzerinde yapılan araştırmalar, bitkinin nezle, bronşit, soğuk algınlığı, öksürük, uykusuzluk gibi durumlarda etkili olduğunu göstermiştir. Kendine özgü kokusu ve hafif acımtırak tadı olan gelincik mutfaklarda da kendine yer edinmiştir. Anadolu’da bu bitkiden salata, kavurma, meze, börek gibi çeşitli yiyecekler yapılmakta ayrıca çiçeğinin kırmızı taç yaprakları şerbet yapımında kullanılmaktadır. Bu yazıda önce gelincik bitkisi hakkında bilgi verilerek dünyada ve Türk düşüncesinde gelincik simgeciliği üzerinde durulmuştur. Gelincik çiçeğiyle ilgili en çok bilinen anlatılardan bazıları ele alınmış ve bu anlatılarda kırmızı gelincik sembolizminin izleri takip edilmiştir. Amaç, insan yaşamında faydalarıyla yer edinen gelincik ekseninde biçimlenmiş sembolizmin, ölüm ve yeniden doğuş, bolluk-bereket ve kadın dünyasıyla ilişkisini daha açık şekilde ortaya koymaktır. Elde edilen veriler bunu doğrular niteliktedir. Anlatılardan yola çıkıldığında gelincik sembolizminin arkaik düşüncelerle bağlantılı olduğu da anlaşılır. Çalışmada ayrıca gelinciğin tıpta ve Anadolu mutfağında kullanımına da değinilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Gelincik Çiçeği , Sembolizm , Yeniden Doğum , Kadın Dünyası , Anadolu Mutfağı

THE POPPY: SYMBOLIC AND FUNCTIONAL ASPECTS OF NATURE'S DELICATE FLOWER

https://izlik.org/JA72DE63CC

Öz

The poppy (Papaver rhoeas) is an annual wildflower that appears in fields, meadows, and along roadsides with the arrival of spring. While its flowers occasionally exhibit hues such as yellow and white, the poppy is most recognized for its vibrant red blossoms. The poppy, which can grow up to one meter tall in fertile soil, is known as the mountain tulip in Anatolia. It is also referred to by various other local names. The characteristics of the poppy plant have contributed to its acquisition of various symbolic meanings. Due to its delicate nature—wilting quickly when picked and scattering even with the wind—it is often seen as a representation of sensitive individuals. Blooming in spring, this flower is culturally associated with new brides in Anatolia. Additionally, the poppy has been the subject of narratives. Hermeneutic analyses of such narratives reveal that the poppy symbolizes the cycle of life and death, abundance, and is closely tied to the feminine realm. The poppy, which brings the joy of spring with its beautiful appearance, has also provided medicinal and culinary benefits to humans for thousands of years. Researches on the poppy, which has been used in folk medicine for many years, has shown that the plant is effective in treating conditions such as colds, bronchitis, flu, cough, and insomnia. The poppy, known for its distinct aroma and slightly bitter taste, has also secured a place in the culinary traditions of Anatolia. It is used to prepare dishes such as salads, sautéed dishes, mezes, pastries as well as syrups made from its red petals. This study first provides information about the poppy plant, focusing on its symbolism in global and Turkish cultural thought. Thereafter, some of the most well-known narratives involving the red poppy is examined, and the symbolic meanings attributed to this flower is traced. The aim is to more clearly reveal the connections between the symbolism shaped around the poppy, which has become ingrained in human life due to its benefits, and themes of death and rebirth, abundance, and the feminine domain. The findings support this interpretation. It is also observed that the symbolism of the poppy is connected to archaic belief systems when examined through these narratives. This study also mentions the use of poppies in medicine and Anatolian cuisine.

Anahtar Kelimeler

Poppy Flower , Symbolism , Rebirth , Feminine Domain , Anatolian Cuisine

Kaynakça

• Anadol, C. (1990). Lokman Hekim ve İbni Sina’dan günümüze kadar şifalı bitkiler ve şifalı sular ansiklopedisi. İstanbul: Türkmen Kitabevi.
• Bali, A. (2023). Türk halk inanışlarında kan sembolizmi. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 8 (2), 645-657.
• Baum, F. L. (2019). Oz büyücüsü. (çev.: Volkan Yalçıntoklu), İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Baytop, T. (2007). Türkçe bitki adları sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Çakır, E. (2022). Gelin kuşağı: bekâret kuşağı mı bereket kuşağı mı? Milli Folklor, 17 (134), 145-158.
• Çoban, İ. (2010). Türkiye’nin değişik bölgelerinde yetişen Papaver Rhoeas L. türünün ana alkaloitleri ve antimikrobiyal etkileri açısından araştırılması. İstanbul: T.C. İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Durmuşkahya, C. (2005). Baharın gelinleri, gelincikler. Bilim ve Teknik, 449, 93.
• Ergin, M. (2003). Orhun âbideleri. İstanbul: Hisar Kültür Gönüllüleri.
• Ergin, M. (2011). Orhun abideleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
• Esin, E. (2001). Türk kozmolojisine giriş. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• Gardin, N. vd. (2019). Larousse semboller sözlüğü. (çev.: Beyza Akşit), İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
• Genç, R. (2009). Türk inanışları ile millî geleneklerinde renkler ve sarı kırmızı yeşil. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
• Gezgin, D. (2010). Bitki mitosları. İstanbul: Sel Yayıncılık.
• Gökyay, O. Ş. (2000). Dedem Korkudun kitabı. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı.
• Graves, R. (2010). Yunan mitleri. (çev.: Uğur Akpur), İstanbul: Say Yayınları.
• Homeros (2008). İlyada. (çev.: Azra Erhat - A. Kadir). İstanbul: Can Yayınları.
• Jung, A. (1975). Haşhaş: Yağ ve afyon. (çev.: Ülkü Uysal), Bilim ve Teknik, Şubat, 87, 1-2.
• Karamanlıoğlu, A. F. (1967). Gelincik. Türk Kültürü, 5(57), 660(28)-662(30.
• Lvova, E. L. vd. (2013). Güney Sibirya Türklerinin geleneksel dünya görüşleri, insan ve toplum. (çev.: Metin Ergun), Konya: Kömen.
• Ögel, B. (1995), Türk Mitolojisi, C. 2, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Özpınar, B. (2023). Türklerde geçiş dönemleri ritüellerinde ak/beyaz renk sembolizmi üzerine bir çalışma. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 16 (42), 588-607.
• Saraç, H. vd. (2018). Kırmızı gelincik (Fam: Papaveraceae, Glaucium grandiflorum Boiss. & Huet var. Grandiflorum) bitkisinin farklı özütlerinin besin elementi içeriğinin ve In vitro antiproliferatif etkilerinin değerlendirilmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, I. Uluslararası Tarımsal Yapılar ve Sulama Kongresi Özel Sayısı, 417-428.
• Schimmel, A. (2017). Sayıların gizemi. (çev.: Mustafa Küpüşoğlu). İstanbul: Alfa.
• Tansuğ, S. (1992). Anadolu halk dilinde Türkçe çiçek adları. IV. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Bildirileri-1. Cilt. Ankara: Kültür Bakanlığı Halk Kültürlerini Araştırma ve Geliştirme Genel Müdürlüğü Yayınları.
• Ünalan, Ö. (2023). İşlevsel halk bilimi kuramı çerçevesinde Türk halk kültüründe mendil. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 16 (41), 98-122.