TÜRKMEN BOZKIR KÜLTÜRÜNDEN ÇOBANSALIK VE TOL

Yıl 2025, Cilt: 18 Sayı: 52, 2057 - 2072, 30.12.2025

Ebru Birkan Akhan

https://doi.org/10.12981/mahder.1731897

https://izlik.org/JA62PB24PD

Öz

Ön Asya topraklarında yaşayan Bozkır kültürüne sahip Türkmenler, Türk ili topraklarında olduğu gibi yaşam şekillerini, inanç ve pratiklerini yaşatmaya devam etmişlerdir. Türklerin demiri işleme, hayvan besleme ve savaşçı-çoban özellikleri hep ön planda olmuştur. Bu bağlamda Oğuzların ekonomilerini sürdürebilmeleri için coğrafi şartlara bağlı olarak hayvancılıkla uğraşmaları, düşünce şekillerini ve yaşam tarzlarını etkilemiştir. Göçerevli yaşam şekli, hayvanları ve hayvancılığı ekonomik olarak değerli kılmıştır. Tarihi seyir içinde, hayvanları koruyan, besleyen ve yöneten bir meslek grubu ortaya çıkarak çoban olgusu oluşmuştur. Dile dayalı veriler ve arkeolojik unsurlar, inanç odaklı çoban kültünün izlerini taşımaktadır. Çoban kelimesi, Türk dilinin arkaik ve çağdaş lehçelerinde yerini almıştır. Farsça çûbân (galâban) kelimesi çoban, sığırtmaç, şûbân anlamlarına gelmektedir. Türkçe Sözlük ise Davar, koyun, keçi, sığır, manda sürülerini güdüp otlatan kimse, Çulpan olarak açıklamaktadır. Derleme Sözlüğü ise iki şekilde işletmiştir. Bu çalışma, Türkmenistan’dan Konya Karapınar Hotamış Mahallesi’ne göç eden Beğdili Türkmenlerinin yayla kültürü ve çobanlık bağlamında oluşturdukları Çobansalık üzerinedir. Çoban olgusunun Beğdili Türkmenlerinin yaşam şekline yansımasını göstermek amaçlanmaktadır. Çoban sözcüğünün kökeni ve anlamlarıyla birlikte çobanın Türk ve dünya mitolojilerindeki görünümüne yer verilmiştir. Yazılı kaynaklardan elde edilen bilgiler doğrultusunda görüşme yöntemiyle sahadan derlenmiş verileri ele alarak kültürel çözümlemeyle analiz yapılmıştır. Çobansalık ve Tol şekille gösterilirken farklılıklarına değinilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Çoban , Çobansalık , Çoban Yıldızı , Kizir , Tol

ÇOBANSALIK AND TOL FROM THE STEPPE CULTURE OF TURKMEN

https://izlik.org/JA62PB24PD

Öz

Turkmen, who have a steppe culture living in the lands of Asia Minor, have managed to survive their way of life, beliefs, and practices as in the lands of the Turkish provinces. The iron-processing, animal-feeding, and warrior-shepherd characteristics of the Turks have always been at the forefront. In this context, to sustain their economy, the Oghuzs were engaged in animal husbandry depending on the geographical conditions, which affected their way of thinking and lifestyle. The nomadic lifestyle rendered animals and animal husbandry economically significant. In the historical course, a professional group that protects, feeds, and manages animals emerged, and the phenomenon of shepherding was formed. Linguistic data and archaeological elements bear the traces of the belief-oriented shepherd cult. The word çoban (shepherd) has taken its place in archaic and contemporary dialects of the Turkish language. The Persian word galaban means "çoban, sığırtmaç, shûbân. (shepherd, cowman, herdsman)" Turkish Dictionary defines a person who herds and grazes flocks of sheep, goats, cattle, and water buffaloes as Çulpan. The Compilation Dictionary has analysed it in two forms. This study focuses on Çobansalık, which was formed in the context of plateau culture and shepherding by Begdili Turkmens who migrated from Turkmenistan to the Hotamış neighborhood of the Karapınar district of the Konya province. It aims to reflect the shepherd phenomenon's impact on the lifestyle of Beğdili Turkmens. The origins and meanings of the word "shepherd," as well as its representation in Turkish and world mythologies, are discussed. Based on information gathered from written sources, data collected through interviews were analyzed using cultural analysis. While çobansalik and Tol are shown in the figure, their differences are mentioned.

Anahtar Kelimeler

Shepherd , Çobansalik , Venus , Kizir , Tol

Kaynakça

• Abalı, İ. (2016). Mizah teorileri bağlamında Yörük fıkraları. Motif Akademi Halk Bilimi Dergisi, 9 (17), 113-132.
• Aça, M. (2011). Çoban kılığına giren destan kahramanları. Çoban, (ed.: E.G. Naskali), 279-290, İstanbul: Bayrak.
• Aça, M. (2018). Dağların efendileri. Ankara: Gece.
• Aksoy, Ö. A. (1988). Atasözleri ve deyimler sözlüğü 1. İstanbul: İnkılâp.
• Alanyalı, F.S. (2011). Ana tanrıça kültünde çobanlar ve çoban tanrılar. Çoban, (ed.: E.G. Naskali), 145-158, İstanbul: Bayrak.
• Alptekin, A.B. (1997). Halk hikâyelerinin motif yapısı. Ankara: Akçağ.
• Bars, M.E. (2010). Salur Kazan’ın evi yağmalandığı boy’da Salur Kazan ve çoban. JASS, 3(2), 55-63.
• Barthold, W. (2001). Çoban. İslam Ansiklopedisi-3, Eskişehir: ETAM.
• Bartold, V.V. (2010). Orta Asya tarih uygarlık. (çev.: A. Batur), İstanbul: Selenge.
• Bascom, W.R. (2019). Folklorun dört işlevi. (çev.: F. Çalış), Halk Biliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar-2, (hzl.: M.Ö. Oğuz-S. Gürçayır Teke), 71-86, Ankara: Geleneksel.
• Bayat, F. (2011). Türk mitolojik düşüncesinde çobanlık. Çoban, (ed.: E.G. Naskali), 167-185, İstanbul: Bayrak.
• Begiç, H.N. (2016). Orta Asya’dan küçük Asya’ya geleneksel bir sembol; keçe. Ç. K. Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(2), 44-62.
• Begiç, H.N. - Öz, C. (2020). Türk kültüründe çobanlık ve çoban giysisi-kepenek, çoban kürkü. Etnokültür ve Milli Biliş, Túrkologia, 4 (102), 105-124.
• Bonnefoy, Y. (2018). Dinler ve mitolojiler sözlüğü-2. (çev.: L. Yılmaz), İstanbul: Alfa.
• Boratav, P.N. (1994). Türk halk bilimi II. 100 soruda Türk folkloru (inanışlar, töre ve törenler, oyunlar). Ankara: Gerçek.
• Campbell, (2006). İlkel mitoloji tanrının maskeleri. (çev.: K. Emiroğlu), İstanbul: İmge.
• Campbell, J. (2003a). Yaratıcı mitoloji tanrının maskeleri. (çev.: K. Emiroğlu), İstanbul: İmge.
• Campbell, J. (2003b). Batı mitolojisi tanrının maskeleri. (çev.: K. Emiroğlu), İstanbul: İmge.
• Connerton, P. (2014). Kültürel bellek. (çev.: N. Kayalı Orta), Halk Biliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar-4. (hzl.: M.Ö. Oğuz vd.), 232-245, Ankara: Geleneksel.
• Çakır, R. (2024). Türkiye ve Türkmenistan Türkçesinde temalarına göre açıklamalı alkışlar-dilekler (iyi/hayır dualar). Ankara: Gazi.
• Çoruhlu, Y. (2010). Türk mitolojisinin ana hatları. İstanbul: Kabalcı.
• Demidov, S. N. (1990) İstoriya religioznıh verovaniy narodov Turkmenistana. Aşhabat: Ilım.
• Develioğlu, F. (1995). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat. Ankara: Aydın.
• Dilek, İ. (2014). Resimli Türk mitoloji sözlüğü Altay/Yakut. Ankara: Grafiker.
• Elçin, Ş. (1977). Tefenni Burdur köylerinde bir çoban bayramı: Yünüm böğedi. Halk Edebiyatı Araştırmaları, Ankara: Kültür Bakanlığı Milli Folklor Araştırma Dairesi.
• Eren, H. (1999). Türk dilinin etimolojik sözlüğü. Ankara: Bizim Büro.
• Ergin, M. (1993). Türk dil bilgisi. İstanbul: Bayrak.
• Ergin, M. (1997). Dede Korkut kitabı-I giriş-metin- faksimile. Ankara: TDK.
• Ergun, P. (2011). Türk mitolojisinde çobanlık. Çoban, (ed.: E.G. Naskali), 305-342, İstanbul: Bayrak.
• Erhat, A. (2011). Mitoloji sözlüğü. İstanbul: Remzi.
• Erol, A. (1992). Şarkılarla şiirlerle türkülerle ve tarihi örneklerle adlarımız. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
• Eyüpoğlu, D.C. (2021). Dede Korkut’taki Karacuk Çoban. Oğuz-Türkmen Araştırmaları Dergisi (OTAD), 5(2), 134-179.
• Gacar, Ş. (2020). Hayvan folkloru bağlamında Türk dünyası ekolojik destanları. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Gökyay, O.Ş. (2007). Dedem Korkud’un kitabı. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• Grousset, R. (1993). Bozkır imparatorluğu, (çev.: M. R. Uzmen), İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Gümüş, İ. (2019). Türk düşünce sisteminde çoban, koyun ve kurt metaforlarının soykütüksel analizi: Eski Türk yazıtlarından eski Anadolu Türkçesine. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 2 (3), 1394-1414.
• Kafesoğlu, İ. (1997). Türk milli kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Kalafat, Y. (2011). Türk halk inanışlarında çoban. Çoban, (ed.: E. G. Naskali), 187-193), İstanbul: Bayrak.
• Kanar, M. (2008). Farsça Türkçe sözlük. İstanbul: Say Yayınları.
• Karşılaştırmalı Türk lehçeleri sözlüğü (1991). Ankara: Kültür Bakanlığı.
• Kaşgarlı Mahmud (1999a). Divanü Lugati’t Türk tercümesi-3. (çev.: B. Atalay), Ankara: TDK.
• Kaşgarlı Mahmud (1999b). Divanü Lugati’t Türk dizini “endeks”-4. (çev.: B. Atalay), Ankara: TDK.
• Kilisli Rıfat Bilge (1996). Mâniler. (hz.: Ata Çatıkkaş), İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• Korkmaz, Z. (2003). Türkiye Türkçesi (şekil bilgisi). Ankara: TDK.
• Koyuncu Okça, A. (2019). Çoban bayramı: Sudan koyun geçirme (Denizli-Çal-Aşağı Seyit). SDÜ ART-E, 12 (Özel Sayı), 108-124.
• Köprülü, F. (1981). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar. İstanbul: Gaye.
• Levend, A. S. (1984). Divan edebiyatı kelimeler ve remizler mazmunlar ve mefhumlar. İstanbul: Enderun.
• Onay, A.T. (1996). Eski Türk edebiyatında mazmunlar. Ankara: MEB.
• Ögel, B. (1993). Türk mitolojisi-2. Ankara: TTK.
• Özkan, İ. (1995). Türkmenistan’dan derlenmiş Dede Korkut boyları. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 43, 263-314.
• Özkan, İ. (2009). Ergenekon destanı hakkında. Türk Yurdu Dergisi, 29 (265), 43-47.
• Öztürk, A. (2014). Satır arası kelime kelime Kur’an-ı Kerim Meali-2. İstanbul: Kahraman.
• Öztürk, Ö. (2009). Folklor ve mitoloji sözlüğü. Ankara: Phoenix.
• Pala, İ. (1995). Ansiklopedik divan şiiri sözlüğü. Ankara: Akçağ.
• Şahin, S. (2019). Türkmen Türkçesinde kalıp sözler. Denizli: Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Tarama sözlüğü II. (1996). Ankara: TDK.
• Taş, İ. (2002). Türk düşüncesinde kozmogoni-kozmoloji. Konya: Kömen Yayınları.
• Taşlıova, M. M. (2003). Kars’ta sözel hikâyecilik ve hikâyeler. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi.
• TDK (1993). Derleme sözlüğü-3-8-10. Ankara: TDK Yayınları.
• Thompson, S. (1966). Motif index of folk-literature 4. Bloomington: Indıana Üniversity.
• Tulay, A.S. (2014). İlkçağlardan günümüze çoban kültürü-1. Afyonkarahisar: Afyonkarahisar Belediyesi Kültür Yayınları.
• Türkçe sözlük 1-2. (1998). Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Türkmen dilinin düşündirişli sözlüğü 1-2. (2016). Aşgabat: Türkmenıstanyň Ylymlar Akademıýasy Magtymguly Adyndaky Dıl We Edebıýat Instıtuty.
• Uludağ, S. (1995). Tasavvuf terimleri sözlüğü. Ankara: Marifet Yayınevi
• Yılmaz, A. M. (2011). Masallarda çoban. Çoban, (ed.: E.G. Naskali), 291-303, İstanbul: Bayrak.