BRONZE BELT BUCKLE WITH A DEPICTION OF POMEGRANATE MOTIF FROM KARAHAYIT

Yıl 2025, Cilt: 18 Sayı: 52, 2313 - 2325, 30.12.2025

Nurdan Erdan

https://doi.org/10.12981/mahder.1732042

https://izlik.org/JA36CF58MS

Öz

This study will analyze a belt buckle depicting a pomegranate form discovered in the open-air sacred site of the Karahayıt region. The pomegranate serves as a motif in several forms of Islamic art, according to its designation as the fruit of paradise in the Quran. It is linked to reproduction and fertility. This region was discovered through surveys focused on the ancient city of Tisna and its adjacent areas within the Aliağa district of İzmir province. Field research indicated that the Güzelhisar Valley, encompassing the Karahayıt region, has been occupied by Turkish populations since the 14th century. Evidence of the Turkish and Islamic eras is observable in the region through minor artifacts and architectural features, including mosques, tombs, and residences. Ceramics and metal artifacts are especially noteworthy. The bronze belt buckle featuring a pomegranate form is notable among the previously described discoveries. It was likely utilized with leather or textile material and secured at the waist. A concise overview of the pomegranate motif's importance in Turkish-Islamic thought and art is presented. While a direct comparable example has not been identified in the literature, an effort is undertaken to date the artifact based on analogous representations and other pieces of art. The motif's occurrence on a belt buckle and its appearance in Karahavit, a historically sacred site, are believed indicative of the site's enduring sanctity. The other findings from the site indicate that artwork may originate from the 18th to 19th century.

Anahtar Kelimeler

Guzelhisar , Late Ottoman , Pomegranate , Belt Buckle , Birth

Proje Numarası

YA013511

KARAHAYIT’TAN NAR MOTİFİ BETİMLİ BRONZ KEMER TOKASI

https://izlik.org/JA36CF58MS

Öz

Bu çalışmada İzmir ili, Aliağa ilçesi sınırları içerisinde yer alan Tisna Antik Kenti ve yakın çevresi merkezli yüzey araştırmalarında tespit edilen Karahayıt mevkii açık hava kutsal alanında bulunan nar motifli kemer tokası incelenecektir. Kuran’da cennet meyvesi olarak anılması sebebiyle İslam sanatının pek çok kolunda bir motif ögesi olarak karşımıza çıkan nar, doğum ve bereketle ilişkilendirilen bir motiftir. Sahada yürütülen araştırmalar neticesinde Karahayıt mevkisinin de içinde bulunduğu Güzelhisar Vadisi’nin 14. yüzyıldan itibaren Türk topluluklarca aktif iskân edildiği anlaşılmıştır. Cami, türbe ve konut gibi mimari unsurlarla beraber bölgede Türk ve İslam Dönemi izleri küçük buluntularla da takip edilebilmekte, seramikler ve metal buluntular öne çıkmaktadır. Anılan buluntular içinde özel bir yeri bulunan nar motifli kemer tokası bronzdandır. Olasılıkla deri ya da tekstil kumaşla birlikte kullanılarak bele bağlanan toka kısmen korunmuş durumda tespit edilmiştir. Eser üzerinde yaptığımız incelemeler sonucunda gözlemimiz tokanın bitirilmeden yarım kalmış olduğu yönündedir. Çalışma kapsamında ele alınan söz konusu eser, bağlamıyla bir arada yani araştırma sahasının sunduğu diğer buluntularla bir arada incelenmiştir. Nar motifinin Türk-İslam düşünce ve sanatındaki anlamı hakkında kısa bilgiler sunulmuş, her ne kadar birebir benzeri ile literatürde karşılaşılmamış olsa da benzerleri ve diğer sanat eserleri üzerindeki betimler itibariyle eserin tarihlendirilmesi yapılmaya çalışılmıştır. Motifin kemer tokasında yer alması ve antik dönemde uzun süre kutsal alan olarak kullanılan Karahayıt’ta bulunması sebebiyle sahanın kutsallığının devamlılığına kanıt olabileceğine inanılmakta, alanın sunduğu buluntular itibariyle eserin 18-19. yüzyıllara ait olabileceği düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Güzelhisar , Geç Osmanlı , Nar , Kemer Tokası , Doğum

Etik Beyan

Etik Kurul Kararından muaftır. Çalışmada kişiler ve kurumlar arası çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Destekleyen Kurum

T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, Aliağa Belediye Başkanlığı

Proje Numarası

YA013511

Teşekkür

Çalışma izni için araştırma başkanı Doç. Dr. Emre Erdan’a ve tüm Tisna ekibine teşekkür ederim. Söz konusu araştırma T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün izinleri, Aliağa Belediyesi ve Aydın Adnan Menderes Üniversitesinin katkılarıyla yürütülmektedir. Söz konusu kurum yetkililerine ve çalışanlarına teşekkür ederim.

Kaynakça

• Abdülal, M. İ. (2021). Publication and study of two cannons from the Ottoman period in army museum in Paris (989/1581). Annales Islamologiques, 55, 473-532.
• Arık, S. (2009). Türk dokumacılık sanatında nar motifi. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 6(1), 583-593.
• Baydar, T. (2020). Bursa Uluumay vakfı Osmanlı halk kıyafetleri ve takıları özel koleksiyonunda yer alan kemer, kemer tokaları, başlık ve tepelikler. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Bonnefoy, Y. (2000). Eros. Antik Dünya ve Geleneksel Toplumlarda Dinler ve Mitolojiler Sözlüğü, (çev.: Levent Yılmaz), C. I, 224-231, Ankara: Dost Kitabevi.
• Çağlıtütüncigil, E. (2013). Türk süsleme sanatında nar: Form, köken ve ikonografik anlamı. TÜBAR, 33, 61-91.
• Çekilmez, M. – Taşpınar Yamantürk, P. (2024). Tisna antik kenti ve yakın çevresi figürin ve plakaları; Etkileşimler, sorunlar ve çözüm önerileri. Tisna II Seramikler ve Diğer Pişmiş Toprak Küçük Buluntular, (ed.: E. Erdan vd.), 158-185, İzmir.
• Çoraklı, B. (2020). Anadolu Selçuklu sanatında ab-ı hayat sembolizmi. Art-e Sanat Dergisi, 13(25), 189-210.
• Doğer, L. (2024). Tisna antik kenti ve yakın çevresi yüzey araştırmalarında ele geçen Ortaçağ seramikleri. Tisna II Seramikler ve Diğer Pişmiş Toprak Küçük Buluntular, (ed.: E. Erdan vd.), 102-129, İzmir.
• Erdan, E. vd. (2020). Karahayıt (Aiolis) arkeolojik araştırmaları ve olası bir açık hava kutsal alanı. Anadolu, 46, 1-23.
• Erdan, E. (2019). Tisna I ilk araştırmalar ve gözlemler. İstanbul: Ege Yayınları.
• Gargi, Z. (2007). Ege bölgesi geleneksel kadın giyiminde bel aksesuarları (İzmir, Aydın, Manisa örneğinde). İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Yayımlanmamış Sanatta Yeterlilik Tezi.
• Grimal, P. (1997). Mitoloji sözlüğü. (çev.: S. Tamgüç), İstanbul: Sosyal Yayınları.
• Homeros, (2004). Iliada. (çev.: A. Erhat-A. Kadir), İstanbul: Can Yayınları.
• Küçükaşçı, M. S. (2006). Ortaçağda meyve sembolizmi. Meyve Kitabı, (ed. E. Gürsoy Naskali - D. Herkmen), 545-559, İstanbul: Kitabevi.
• Manniche, L. (1989). An ancient Egyptian herbal. London: British Museum Press.
• Marchettı, N. - Peker, H. (2018). The stele of kubaba by Kamani and the Kings of Karkemish in the 9th century BC. Zeitschrif für Assyriologie, 108(1), 81-99.
• Moortgat-Correns, U. (1989). La Mesopotamia (storia universale dell’Arte, sezione prima: le civiltà antiche e primitive, drietta da Saabtino Moscati), Torino.
• Oğuz, B. (2004). Türkiye halkının kültür kökenleri-4, dokuma ve giyim teknikleri. İstanbul: Anadolu Aydınlanma Vakfı Yayınları.
• Öney, G. (1968). Das lebensbaum-motiv in der Seldschukischen kunst in Anatolien. Belleten, 32(125), 37-50.
• Özkan, N. – Duran, R. (2022). Türk süsleme sanatında nar. Konya: Eğitim Yayınevi.
• Özsayiner, Z. C. (2008). Hat sanatında meyve istifli hatlar. Electronic Turkish Studies, 3(5), 87-109. Pausanias, (1918). Description of Greece. (transl. W.H.S), London: Jones.
• Pepin-Wakefield, Y. (2010). In art and application: Pomegranates in the Middle East. Arab Journal for the Humanities, 28(111), 259-277.
• Riddle, J. M. (2010). Goddesses, elixirs and witches, plants and sexuality throughout human history. New York: Palgrave Macmillan.
• Sevin, N. (1990). Onüç asırlık Türk kıyafet tarihine bir bakış. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Stone, D. (2017). Pomegranate: A global history. London: Reaktion Books.
• Şahin, N. (2001). Zeus’un Anadolu kültleri. İstanbul: Pera Müzesi Yayınları.
• Şenocak, E. (2016). Halk anlatı ve inanışlarında mitolojik bir meyve: Nar. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 4(8), 228-251.
• Tanrıkulu, N. (2021). Ege yöresinde yetişen bazı önemli tıbbi bitkilerin kadim tıpta, halk tıbbında ve bugünkü araştırmalardaki yerinin karşılaştırmalı incelenmesi. İstanbul: İstanbul Medipol Üniversitesi Tıp Tarihi ve Etik Anabilim Dalı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Taşkale, F. (2015). 2. uluslararası Avrasya Türk sanatları kongresi nar sergisi. İstanbul.
• Yıldırım, C. (2017). Güzelhisar: Aliağa çevresi ile birlikte. Ankara: Akare Basımevi.
• Yılmaz Kolancı, B. (2017a). Karahayıt’ta (Denizli) hayıt ağacının (vitex agnuscastus l.) geleneksel kullanımı. Phaselis, III, 49-60.
• Yılmaz Kolancı, B. (2017b). Antik dönem’de hayıt ağacı’nın (vitex agnus-castus l.) kullanımı ve günümüze yansımaları. Anadolu, Arkeoloji, Zaman ve Mekân (Dumlupınar Üniversitesi, V. Arkeoloji Sempozyumu, Kütahya, 10-12 Ekim 2016), (ed. G. Coşkun), 271-287, İstanbul: Bilgin Kültür Sanat.
• Yılmaz Kolancı, B. (2018). Laodikeia mimari bloklarındaki bitkisel ve figüratif kabartmalar. Denizli: Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi.