CHILDREN'S LITERATURE AND TELEVISION: CULTURAL AND EDUCATIONAL INFLUENCES (IN THE EXAMPLE OF AZERBAIJAN AND TÜRKİYE)

Yıl 2026, Cilt: 19 Sayı: 53, 208 - 232, 14.03.2026

Rövşen Memmedov

https://doi.org/10.12981/mahder.1733880

https://izlik.org/JA27BR72HE

Öz

The moral and intellectual education of the young generation has always been a focal point of interest in every era. In particular, children’s literature has fulfilled this mission and has been approached as a pedagogical subject. Children’s literature shapes children’s first perceptions of contemporary life and society. Within these works, the constant struggle between good and evil, ugliness and beauty, and ultimately the triumph of the good and the beautiful are vividly reflected. No matter how much despair the positive heroes of children’s literature may experience, they always ultimately prevail in the end. Children’s literature is created especially for a child readership. Authors take into account the unique features of children’s perception and strive to ensure that their works are well understood and internalized by readers of a certain age group. In this context, it is particularly important for the author to understand child psychology, focus on children’s interests and passions, and possess the ability to convey certain realities in an accessible way. It is often said that in order to produce genuine works for children, it is necessary to preserve a “childlike worldview” that allows the writer to vividly imagine the features and qualities of a child’s perception. Children’s literature shapes, defines, and transforms each child’s reading environment. Over time, this literature naturally gives way to “adult” literature, and children’s literature falls outside the sphere of interest of the growing reader. In such cases, television steps in and begins to color the world of the child. However, the programs watched within the scope of media can either help the child’s positive development or, conversely, have adverse effects. Television programs instill in children respect for adults, interpersonal relationships, compassion, altruism, humanity, and other positive emotions. It would be incorrect to categorize all programs as either entirely harmful or entirely beneficial for children. The types, topics, and viewing durations of programs watched on television or listened to on the radio can influence children both positively and negatively. Since young children’s attention is drawn to very different visuals compared to adults, television programs utilize this factor to help children follow what is happening on screen. In this study, the significance, purpose, and objectives of children’s literature have been examined, and its role in children’s development has been analyzed. Additionally, the place and function of cartoons and children’s programs in the lives of children in Azerbaijan and Turkey have been investigated. The study presents a comparative analysis of the changes between television programming in the past and present.

Anahtar Kelimeler

Children's Literature , Television , Cartoons , Cultural Influences , Azerbaijan and Turkey Television History

ÇOCUK EDEBİYATI VE TELEVİZYON: KÜLTÜREL VE EĞİTSEL ETKİLER (AZERBAYCAN VE TÜRKİYE ÖRNEĞİNDE)

https://izlik.org/JA27BR72HE

Öz

Genç neslin manevi ve fikri eğitimi her çağda önemli bir konu olarak ilgi odağı olmuştur. Özellikle çocuk edebiyatı bu misyonu yerine getirmiş ve pedagojik bir konu olarak ele alınmıştır. Çocuk edebiyatı, çocuklarda güncel yaşama ve topluma ilişkin ilk algıları oluşturur. Burada iyiyle kötünün, çirkinle güzelliğin sürekli mücadelesi ve güzellikle çirkinin zaferi yansıtılır. Çocuk edebiyatının olumlu kahramanları ne kadar umutsuzluğa kapılırlarsa kapılsınlar, sonunda mutlaka zaferle ayrılırlar. Çocuk edebiyatı, özellikle çocuk okuyucu kitlesi için yaratılır. Yazar, çocukların algısının özelliklerini dikkate alarak, eserinin belli bir yaştaki okuyucular tarafından iyi anlaşılmasını ve özümsenmesini sağlamaya çalışmaktadır. Özellikle yazarın çocuk psikolojisini tanıma, çocukların ilgi ve tutkularına odaklanma, bazı gerçekleri algılama yeteneği önem taşımaktadır. Çocuk eseri oluşturmak için, çocuğun algısının özelliklerini ve niteliklerini açıkça hayal etmeyi sağlayan “çocukça bir dünya görüşü”nün korunması gerektiğini söylerler. Çocuk edebiyatı, her çocuğun okuma çevresini şekillendirmekte ve belirlemekte, onun yapısını değiştirmekte ve yapılandırmaktadır. Zamanla bu edebiyat yerini doğal olarak “yetişkin” edebiyatına bırakıyor, çocuk edebiyatı da okurun ilgi alanının dışında kalıyor. Böyle durumlarda televizyon devreye girerek çocuk dünyasını renklendirmeye başlar. Ama medya kapsamında izlenilen bu programlar çocuğun iyi yönde gelişmesine yardımcı da olabilir ya da tam aksi yaşanabilir. Televizyon programları çocuklara yetişkinlere saygıyı, kişiler arası ilişkileri, şefkati, fedakarlığı, insanlığı ve diğer olumlu duyguları aşılamaktadır. Programların tamamını çocuklara zararlı ya faydalı olarak değerlendirmek yanlış olur. Televizyonda izlenen, radyoda dinlenilen programların türleri, konuları ve izlenme süreleri çocuğu olumlu ya da olumsuz yönde etkilemektedir. Küçük çocukların dikkati yetişkinlere göre çok farklı görüntülere çekildiğinden televizyon programları bu faktörü çocukların olup biteni takip etmelerine yardımcı olmak için kullanır. Ele alınan bu çalışmada çocuk edebiyatının önemi, amacı, maksadı tahlil edilmiş, bu edebiyatın çocukların gelişmesindeki rolü analiz edilmiştir. Bunun yanı sıra Azerbaycan ve Türkiye sahasındaki çizgi filmleri ve çocuk programlarının çocuk dünyasındaki yeri ve rolü araştırılmıştır. Çalışma, geçmiş yıllardaki düzenle günümüz televizyon programları arasındaki değişimlerle karşılıklı bir şekilde analiz edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Çocuk Edebiyatı , Televizyon , Çizgi Filmler , Kültürel Etkiler , Azerbaycan ve Türkiye Televizyon Tarihi

Kaynakça

• Apak, C.- Yazıcı, F. (2022). Televizyonda çocuk programlarının tarihsel dönüşümü: TRT örneği. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(134), 438-464.
• Gafarova, S. (2019). Azerbaycan çocuk nesrinin inkişaf yolları. TÜRKAY, 3(28), 6.
• Güler, D. (1989). Çocuk, televizyon ve çizgi film. Kurgu, 5(1), 144-158.
• Güler, D. (2016). Çocuk, televizyon ve çizgi film. Kurgu Anadolu Üniversitesi İletişim Bilimleri Fakültesi Uluslararası Hakemli İletişim Dergisi, 5 (5), 163–177.
• Hebibbeyli, İ. (2020). Uşag dünyasında edebiyyat ve uşag edebiyyatı. Edebiyat Gazetesi. 5 Haziran 2020, 4-5
• İdemen, E. M. S. (2019). Çift erek kitleli değişken bir metin olarak alice harikalar diyarında çevirilerinde yayınevi ideolojilerinin varlığının sorgulanması. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• İşçibaşı, Y. (2003). Çocuğun sosyalleşmesinde aile televizyon ilişkisi. Kurgu, 20(1), 144-146.
• Karaduman, E.- Gökgöz, G. (2017). TRT yerli çocuk programlarında çocukluğun inşası: eğitim, toplumsallaşma, politik özne biçimleri. TRT Akademi, 2(4), 376-397.
• Kazımzade, A. (2003). Azerbaycan Kinosu- 1 (izahlı film kataloğu (1898-2002)). Bakı: ARMN.
• Kazımzade, A. (2013). Piri Dede’nin nağılları. Kaspi Gazetesi, 2-4 Mart.
• Kolesnikova, T. (2013). Rol’ detskih televizionnıh peredaç v intellektual’nom razvitii mladşih şkol’nikov. Aktual’nıe Zadaçi Pedagogiki (IV): Materaialı Mejdunar. Nauç. Konf. (g. Çita, Oktyabr 2013), Çita: İzdatel’stvo Molodoy Uçenıy
• Kolosov, A. vd. (2008). Tehnika i tehnologiya SMİ. Peçat’, radio, televidenie, internet. Moksova: İzdatel’svo Mihaylova V. A.
• Mecidova, N. - Memmedli, R. (2024). Dünya uşag edebiyyatı incileri. Bakü, F. Köçerli Adına Çocuk Kütüphanesi
• Memmedli, R.- Gamberova, Ş. (2022). Kiçiklerin çizgi film dünyası. Bakü, F. Köçerli Adına Çocuk Kütüphanesi
• Müşfik, Ş. (2018). Elekber Emi’nın parlak uşag gülümsemesi. 525. Gazete, 25 Ağustos.
• Necefova, N. (2009). Nağıllardan gelen adam. Medeniyet Gazetesi, 12 Ağustos.
• Propp, V. (1986). İstoriçeskie korni volşebnoy skazki. Leningrad.: İzd-vo LGU.
• Şarikov, A. – Çudinova, V. (2007). Destkoe televidenie. Vzglyad sotsiologia. Deti i Kul’tura, (ed. B. Yu. Soboçkin), Moskova: KomKniga.
• Taş Alicenap, Ç. (2015). Kültürel mirasın çizgi film senaryolarında kullanılması. Türklük Bilimi Araştırmaları, (37), 11-26.
• Vurğun, S. (1970). Böyük sənət uğrunda. Bakı: Gençlik.
• Yavuzer, H. (1998). Çocuk ve suç. İstanbul: Remzi Kitabevi.