VAN ERCİŞ HALK TÜRKÜLERİNDE MAKAM VE USUL ÖZELLİKLERİ: MÜZİKOLOJİK BİR İNCELEME

Yıl 2026, Cilt: 19 Sayı: 53, 432 - 455, 14.03.2026

Serdar Budak

https://doi.org/10.12981/mahder.1734638

https://izlik.org/JA49AL39PD

Öz

Halk türküleri, bir toplumun kültürel kimliğini, tarihsel birikimini ve yaşam biçimini yansıtan en önemli sözlü gelenekler arasında yer almaktadır. Örf, âdet, gelenek ve görenek gibi kültürel ögeleri bünyesinde barındıran bu ezgiler, toplumsal belleğin korunmasında ve kuşaktan kuşağa aktarılmasında işlevsel bir rol üstlenmektedir. Bu çalışmada, Van ilinin Erciş ilçesine ait halk türkülerinin makam dizileri ve usûl yapıları müzikolojik ve etnomüzikolojik açıdan sistemli bir biçimde incelenmiştir. Nitel araştırma yöntemlerinden betimsel içerik analizi tekniğine dayalı olarak yürütülen araştırmada, Geçmişten Geleceğe Van Türküleri adlı derlemeden seçilen Erciş yöresine ait 100 türkü örneği analiz edilmiştir. Analizler sonucunda, bölge halk müziğinin Azeri müziğiyle olan coğrafi ve kültürel yakınlık nedeniyle hem ezgisel hem de ritmik yapı açısından önemli ölçüde etkilendiği gözlemlenmiştir. Melodik yapı açısından en yaygın kullanılan makamların Uşşak ve Hüseynî olduğu, bunları Çargâh, Buselik ve Segâh makamlarının izlediği tespit edilmiştir. Bu durum, geleneksel Türk müziği makamlarının halk müziği bağlamında nasıl yerelleştirildiği ve çeşitlendiği yönünde önemli veriler sunmaktadır. Ritmik yapı analizinde ise, en sık karşılaşılan usûl kalıplarının 4/4 ve 10/8 zamanlı olduğu; bunları 6/8 ve 12/8 gibi ritimlerin takip ettiği belirlenmiştir. Özellikle 10/8 ve 6/8 gibi aksak ritimlerin varlığı, Azeri müziğiyle olan ritmik benzerliklerle ilişkilendirilmiştir. Bu çalışma, Erciş yöresine ait halk türkülerinin makam ve usûl yapılarını sistematik bir çerçevede ortaya koyarak, bölgesel halk müziği literatürüne katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Ayrıca, yerel müzik mirasının belgelenmesi ve korunması açısından da önemli bir kaynak niteliğindedir. Elde edilen bulgular hem akademik müzik çalışmaları hem de kültürel planlamalar için temel veri sunabilecek potansiyele sahiptir.

Anahtar Kelimeler

Türk Halk Müziği , Van Türküleri , Erciş Türküleri , Makamsal Dizi ve Usûl

MAKAM AND USUL FEATURES İN ERCİÇ REGİON FOLK SONGS: A MUSİCOLOGİCAL STUDY

https://izlik.org/JA49AL39PD

Öz

Folk songs are among the most important oral traditions that reflect a society's cultural identity, historical accumulation and lifestyle. These melodies, which contain cultural elements such as customs, traditions and customs, play a functional role in preserving social memory and passing it on from generation to generation. In this study, the makam series and usûl structures of folk songs from the Erciş district of Van province were systematically examined from a musicological and thnomusicological perspective. In the research conducted based on the descriptive content analysis technique, one of the qualitative research methods, 100 folk song samples from the Erciş region selected from the compilation titled Van Türküleri from the Past to the Future were analyzed. As a result of the analyses, it was observed that the regional folk music was significantly affected both in terms of melodic and rhythmic structure due to its geographical and cultural proximity to Azeri music. It was determined that the most commonly used makams in terms of melodic structure were Uşşak and Hüseynî, followed by Çargâh, Buselik and Segâh makams. This situation provides important data on how traditional Turkish music modes are localized and diversified in the context of folk music. In the rhythmic structure analysis, it was determined that the most frequently encountered usûl patterns are 4/4 and 10/8 time, followed by rhythms such as 6/8 and 12/8. In particular, the presence of irregular rhythms such as 10/8 and 6/8 has been associated with rhythmic similarities with Azeri music. This study aims to contribute to the regional folk music literature by systematically presenting the makam and usûl structures of folk songs belonging to the Erciş region. It is also an important source in terms of documenting and preserving the local musical heritage. The findings have the potential to provide basic data for both academic music studies and cultural planning.

Anahtar Kelimeler

Turkish Folk Music , Van Folk Songs , Erciş Folk Songs , Makam Sequence and Usul

Kaynakça

• Alkan, O. (2024). Yayla/yol havaları'nın makamsal analizi. Ayalgu Disiplinlerarası Türk Mûsikîsi Araştırmaları Dergisi, 2, 41-50.
• Batur, S. (1998). Açıklamalı, örnekli Türk halk edebiyatı bilgileri. İstanbul: Altın Kitaplar.
• Bay, T. (2023). Türk müziğinde kürdî makamının tarihsel değişim ve dönüşümü üzerine bir inceleme. Ayalgu Disiplinlerarası Türk Mûsikîsi Araştırmaları Dergisi, 1(1), 58-80.
• Bulgan, M. (2016). Müzik etnolojisi. (ed.: M. Bulgan), İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Coşkun, S. (2010). Sezai Karakoç'un şiirleri üzerinde edebiyat – medeniyet -coğrafya ilişkisi bağlamında bir inceleme. Turkish Studies (Elektronik), 5(1), 843-885.
• Çakmak, S. (2017). Ercişli Emrah şiirlerinin müzikal yapı özellikleri ve bölge kültürüne tesiri. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 3(2), 14-30.
• Çayır, M. (2010). Van ve çevresinin tarihi geçmişi. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Yayınları.
• Çınardal, F. C. - Açar, Y. (2022). Kültürel bellek olgusu ninnilerin müzikal analizi: Kars ve Ardahan ninnileri. Journal of Academic Social Science Studies, 15(90), 149-168.
• Dönmez, B. M. (2019). Etnomüzikolojinin temel kavramları: kavramlar, terimler, isimler. İstanbul: Bağlam Yayıncılık.
• Dönmez, M. B. (2014). Müziğin kökeni üzerine. Ankara: Gece Kitaplığı.
• Gürbüz, M. (2018). Doğu Anadolu’da kültürel etkileşim ve müzik, Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
• Karasar, N. (2007). Bilimsel araştırma yöntemi. Ankara: Nobel Kitabevi.
• Kılıç, A. (2021). Klasik Türk mûsikîsi viyolonsel öğretiminde Vecdi Seyhun’a ait zeybek formundaki eserlerin bolahenk akortta öğretimi. Türk müziğine Yönelik Çeşitli Tespitler III, (ed.: S. Haşhaş - Ü. İmik), 51–94, İstanbul: Efe Akademi Yayınevi.
• Merriam, A. P. (1964). The anthropology of music. Northwestern: Northwestern University Press.
• Nettl, B. (2005). The study of ethnomusicology: Thirty-one Issues and concepts. 2nd ed., Urbana: University of Illinois Press.
• Oto, M. M. (2013). Geçmişten geleceğe Van türküleri1/sözlü kırık havalar. İstanbul: Mavi Fikirler Yayınevi.
• Oto, M. M. (2016). Van kültür ve turizm envanteri. Van: Van Valiliği Yayınları.
• Oto, M. M. (2020). Erciş “demeli-çevirmeli” türkü söyleme geleneğinde özgün formlar ve yeni tanımlar. Eurasian Journal of Music and Dance, 16, 134-170.
• Sak, R., Şahin Sak, İ. T., Öneren Şendil, Ç., & Nas, E. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak doküman analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1), 227–250.
• Tan, N. - Turhan, S. (2001). Van halk müziğine giriş-sözlü ve sözsüz ezgiler. Van: Van Valiliği Yayınları.
• Tümertekin, E. - Özgüç, N. (2002). Beşerî coğrafya (insan-kültür-mekân). İstanbul: Çantay Kitabevi.
• Varlı, Ö. D. (2012). Sözlü kültürden yazılı kültüre geçiş sürecinde Türk halk müziği ve nota. Ankara: Gece Kitaplığı.
• Yakıcı, A. (2015). Türkü ve toplumsal bellek. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.