DİVRİĞİ’DE BİR KİŞİZÂDE GELENEĞİ: GOR-GATER

Yıl 2025, Cilt: 18 Sayı: 52, 2073 - 2095, 30.12.2025

Birsen Akpınar

https://doi.org/10.12981/mahder.1738818

https://izlik.org/JA34CG64ZS

Öz

Divriği; Mengücekliler hanedanına başkentlik yapmış, hanedan kültürünün yaşatıldığı bir şehir merkezidir. Mengüceklilerin şehir merkezinde inşa ettiği kültür; Osmanlı etkisiyle zenginleşmiş, hanedan beldesinin asilzadelerinin hayat tarzları içinde belli başlı uygulamalar olarak geleneğe dönüşmüştür. Divriği’de “Gor-gater” adı verilen geleneğin etimolojik bağlamının “görk” veya “görgü” ile “katar” sözcüklerinden kaynaklandığı düşünülmektedir. Kapsamı ise hayatın her safhasıyla ilgili bütün törensel uygulamalardır. Gelenek kelimesinin karşılığı olan aynı zamanda görenek ve görgüyü de içinde barındıran “gor-gater”, Sivas yöresinde yalnızca Divriği’ye özgü bir uygulamalar bütünüdür. Hangi törensel uygulamayla ilgili olursa olsun Divriği yereliyle ve asilzade ailelerin kendi çevreleriyle sınırlıdır ve belli normatif değerlere bağlıdır. Bu değerler, Mengüceklilerin, Osmanlıların kültür süzgecinden geçerek günümüze kadar ulaşmıştır. Konak mimarisinden günlük hayat adabına, giyim kuşamdan, yemek kültürüne; nişan, düğün, sünnet gibi geçiş dönemi âdetlerinden mevsim şenliklerine hayatın her alanındaki törensel uygulamaların kendine has bir “gor”u vardır. Nişan goru, şeker goru, gelin goru, damat goru, çağa goru, kedi goru, kapı goru, hamam goru, gor mevlidi gibi adlar alan bu uygulamalarda atalardan öğrenilen görenekler tekrarlanarak geleneğe dönüşmüştür. Gelenek de bağlayıcı normatif değerlerini oluşturmuş ve “gor-gater” adı altında geçmişten bu güne aktarılmıştır. Bu çalışmanın amacı, yerele özgü bu geleneğin ve uygulamalarının tanıtılması, kayıt altına alınarak süreç içinde kaybolmasının önüne geçilmesidir. Kaynak kişilerden yapılan derlemeler ve yöreyle ilgili daha önce yazılmış eserlerden yola çıkılarak “gor-gater” geleneğinin çevresi, anlamı, bağlamları ve sürdürülebildiği konusunda saptamalar yapılmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Gor-Gater , Kültür , Gelenek , Normatif Değerler , Asilzade Aileler

Etik Beyan

Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Rektörlüğü Sosyal Bilimler Bilimsel Araştırma Önerisi Etik Değerlendirme Kurulu. Evrak Tarih ve Sayısı: 19.06.2025- 576357.

A NOBLEMEN TRADITION IN DIVRIGI: GOR-GATER

https://izlik.org/JA34CG64ZS

Öz

Divriği was the capital of the Mengüjek dynasty and is a city center where the dynasty’s culture is kept alive. The culture that the Mengüjeks built in the city center was enriched by the Ottoman influence and turned into a tradition as certain practices within the lifestyle of the noblemen of the dynasty city. It is thought that the etymological context of the tradition called "Gor-gater" in Divriği originates from the words "görk" or "görgü" and "katar". Its scope includes all ceremonial practices related to every stage of life. The word "gor-gater", which means tradition and also includes customs and manners, is a set of practices specific to Divriği in the Sivas region. Regardless of the ceremonial practice, it is limited to the Divriği locale and the circles of noble families and is bound to certain normative values. These values have passed through the cultural filter of the Mengüjeks and the Ottomans and have survived to the present day. From mansion architecture to daily life manners, from clothing to food culture, from transitional period customs such as engagement, wedding, circumcision to seasonal festivals, ceremonial practices in every area of life have their own "gor". In these practices, which are named as engagement goru, sugar goru, bride goru, groom goru, children goru, cat goru, door goru, bath goru, gor mevlid, the customs learned from the ancestors have been repeated and turned into traditions. Tradition has also created binding normative values and has been transferred from the past to the present under the name of “gor-gater.” The aim of this study is to introduce this local tradition and its practices, to record them, and to prevent their loss in the process. Based on the compilations made from the source persons and the previously written works about the region, an attempt was made to make determinations about the environment, meaning, contexts, and sustainability of the "gor-gater" tradition.

Anahtar Kelimeler

Gor-Gater , Culture , Tradition , Normative Values , Noblemen Families

Etik Beyan

Sivas Cumhuriyet University Rectorate Social Sciences Scientific Research Proposal Ethics Evaluation Committee. Document Date and Number: 06/19/2025 – 576357.

Kaynakça

• Aksoy, Ö. A. (1946). Gaziantep ağzı sözlük ve kullanılmayan kelimeler III. Cilt. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Aksoy, Ö. A. vd. (2009). Türkiye’de halk ağzından derleme sözlüğü III. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Aydın, M. (2011). Sivas’ta âyân aileleri. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Çağbayır, Y. (2007). Ötüken Türkçe sözlük. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Ergin, M. (2009). Orhun abideleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
• Kahraman, S. A. - Dağlı, Y. (2006). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi seyahatnamesi 3. C. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Pekşen, F. (1998). Çadır almış nerelerden gelirsün. Motif Halk Oyunları Eğitim Derneği Dergisi, 4(15), 28-30.
• Pekşen, F. (2000). Elinin kınasın al eylemişler. Motif Halk Oyunları Eğitim Derneği Dergisi, 6(23), 31-33.
• Pekşen, F. (2018). Divriği’de düğün. Düğün. (hzl.: Emine Gürsoy Naskali- Aysel Güney), 223-269, İstanbul: Libra Kitap.
• Örnek, S.V. (2000). Türk halkbilimi. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı.
• Sakaoğlu, N. (2002). Kitabiyat Divriği’de mutfak kültürü. Toplumsal Tarih, 2 (98), 62-63.
• Sakaoğlu, N. (2005). Türk Anadolu’da Mengücekoğulları. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Şemseddin Sami. (1996). Kâmûs-ı Türkî. 7.Baskı, İstanbul: Çağrı Yayınları.
• Ziya Gökalp. (1976). Türk töresi. (hzl.: Hikmet Dizdaroğlu), Ankara: Kültür Bakanlığı Ziya Gökalp Yayınları.
• Ziya Gökalp. (191). Makaleler VIII. (hzl.: Ferit Ragıp Tuncer), Ankara: Kültür Bakanlığı Ziya Gökalp Yayınları.