KUTSALDAN SİYASALA AYASOFYA’NIN MEKÂNSAL HAFIZASI

Yıl 2026, Cilt: 19 Sayı: 53, 107 - 129, 14.03.2026

Dilay Nakış

https://doi.org/10.12981/mahder.1740672

https://izlik.org/JA98RK23AX

Öz

Ayasofya, İstanbul’un ve aynı zamanda dünya kültürel mirasının en seçkin unsurlarından biri olarak tarih boyunca farklı uygarlıkların ve kültürel geleneklerin kesişim alanında yer almıştır. İstanbul’un değişik dönemlerde çeşitli devletlere başkentlik yapması ve Ayasofya’nın bu merkezî konumu, yapıyı salt bir mimari eser olmaktan çıkararak onu dinî ve siyasal bir göstergeler alanına dönüştürmüştür. Pagan inanç dünyasından başlayarak Hristiyanlık ve İslam medeniyetlerine kadar uzanan tarihsel süreçte Ayasofya, Bizans İmparatorluğu’ndan Osmanlı Devleti’ne oradan da Türkiye Cumhuriyeti’ne geçişlerde derin ideolojik ve kültürel dönüşümlere sahne olmuştur. Başlangıçta kilise olarak inşa edilen yapı, fethin ardından camiye çevrilmiş; Cumhuriyet döneminde müze statüsü kazanmış; 2020 yılında ise yeniden ibadete açılarak cami hüviyetine kavuşturulmuştur. Bu tarihsel dönüşüm, Ayasofya’nın yalnızca kutsal bir ibadet mekânı değil, devletlerin meşruiyetlerini inşa ettikleri ve iktidarlarını görünür kıldıkları bir siyasal alan olduğunu da ortaya koymaktadır. Her dönem kendi ideolojik bağlamı doğrultusunda Ayasofya’ya yeni anlam katmanları yüklemiş böylece yapı hem kutsal hem de siyasal bir merkez olarak süreklilik kazanmıştır. Mircea Eliade’nin kutsal mekân kuramları çerçevesinde ele alındığında Ayasofya’nın kutsallığı yalnızca fiziksel varlığından değil, tarihsel süreç içerisinde üstlendiği simgesel rollerden kaynaklanmaktadır. Bu bağlamda yapı, farklı ideolojik ve kültürel kodlarla yeniden anlamlandırılmış ve kolektif bellekte güçlü bir sembol haline gelmiştir. Sonuç olarak Ayasofya, geçmişten günümüze taşıdığı medeniyet izleriyle hem kutsallık hem de siyasal temsil boyutlarını bünyesinde barındıran bir yapı olarak varlığını sürdürmekte ve kültürel miras kimliğini korumaktadır.

Anahtar Kelimeler

Ayasofya , Kutsal Mekân , Siyasal Alan , Dönüşüm , Sembolik Anlam

FROM THE SACRED TO THE POLITICAL THE SPATIAL MEMORY OF HAGIA SOPHIA

https://izlik.org/JA98RK23AX

Öz

Hagia Sophia, as one of the most distinguished elements of both Istanbul’s and the world’s cultural heritage, has historically functioned as a crossroads of diverse civilizations and traditions. The fact that Istanbul served as the capital of various states across different periods, along with Hagia Sophia’s central position, transformed the monument from being merely an architectural structure into a domain of religious and political signification. From the Pagan belief systems to Christianity and Islam, Hagia Sophia witnessed profound ideological and cultural transformations, extending from the Byzantine Empire to the Ottoman State and later to the Republic of Turkey. Initially constructed as a church, it was converted into a mosque following the conquest, reclassified as a museum during the Republican era, and reopened for worship as a mosque in 2020. This historical trajectory demonstrates that Hagia Sophia has never been solely a sacred place of worship but has also operated as a political arena where states projected their legitimacy and power. Each era redefined Hagia Sophia with its own ideological layers, thereby ensuring its continuity as both a sacred and political center. Within the framework of Mircea Eliade’s theories of sacred space, the sanctity of Hagia Sophia derives not only from its material presence but also from the symbolic roles it has assumed throughout history. Thus, the monument has been continuously reinterpreted through diverse ideological and cultural codes, embedding itself deeply in collective memory as a powerful symbol. In conclusion, Hagia Sophia endures as a site that simultaneously embodies sacredness and political representation, preserving its identity as a cultural heritage monument enriched by the legacies of multiple civilizations.

Anahtar Kelimeler

Hagia Sophia , Sacred Space , Political Space , Transformation , Symbolic Meaning

Kaynakça

• Bozdoğan, S. (2001). Modernism and nation building: Turkish architectural culture in the early republic. Washington: University of Washington Press.
• Bölükbaşı, Y. Z. (2021). Etno-seküler tasarimdan etno-dinsel tasavvura: “mahzun mabed”den camii kebire Ayasofya’nin dönüşümü. Milliyetçilik Araştırmaları Dergisi, 3(1), 47-78.
• Budak, H. (2021). Darağacında bir serdengeçti davası: Medeniyet ve mekân bağlamında Ayasofya. OPUS International Journal of Society Researches, 18(39), 856-894.
• Dagron, G. (2003). Emperor and priest: the imperial office in Byzantium. Cambridge: Cambridge University Press.
• Eliade, M. (2017). Kutsal ve dindışı dinin doğası. (çev.: A. Berktay), İstanbul: Alfa Yayınları.
• Eliade, M. (2020). Dinler tarihine giriş. (çev.: L. Arslan Özcan), İstanbul: Alfa Yayınları.
• Faroqhi, S. (2005). Subjects of the sultan: culture and daily life in the Ottoman Empire. London: I.B. Tauris.
• Goodwin, G. (1971). A history of Ottoman architecture. Baltimore: Johns Hopkins Press.
• Krautheimer, R. (1986). Early Christian and Byzantine architecture. Connecticut: Yale University Press.
• Lefebvre, H. (2014). Mekânın üretimi (the production of space). (çev.: I. Ergüden,), İstanbul: Sel Yayıncılık.
• Mango, C. (1988). Byzantium: the empire of new Rome. London: Weidenfeld and Nicolson.
• Massey, D. (1994). Space, place, and gender. United States: Blackwell Publishers.
• Necipoğlu, G. (1991). Architecture, ceremonial, and power: the Topkapi palace in the fifteenth and sixteenth centuries. New York: Architectural History Foundation; Cambridge, Mass.: MIT Press.
• Necipoğlu, G. (2005). The age of Sinan: architectural culture in the Ottoman empire. Princeton: Princeton University Press.
• Nora, P. (1989). Between memory and history: Les lieux de mémoire. Representations, (26), 7–24.
• Özemekçi, M. İ. (2012). Türk sağında Ayasofya imgesi. Türk Sağı; Mitler, Fetişler, Düşman İmgeleri. (hzl.: İ. Kerestecioğlu- G. G. Öztan), İstanbul: İletişim Yayınları.
• Yavuz, M. H. (2012). Secularism and Muslim democracy in Turkey. Cambridge: Cambridge University Press.
• Yerasimos, S. (1993). Konstantiniye ve Ayasofya efsaneleri. İstanbul: İletişim Yayınları.