A STUDY ON USTUFA FABRICS IN KONYA ETHNOGRAPHY MUSEUM

Yıl 2025, Cilt: 18 Sayı: 52, 2484 - 2502, 30.12.2025

Sibel Karademir

https://doi.org/10.12981/mahder.1753419

Öz

Cloth weaving arose from basic human needs such as covering and protection. Later, weaving began to fulfill these needs as well as for ornamentation. During the Seljuk and Ottoman periods, important periods in Turkish history, fabrics of different qualities were woven for the sultans and courtiers, as well as for the public's clothing. The types of fabrics woven during these periods varied according to social status and economic status. Especially in the 16th century of the Ottoman Empire, as in all other artistic fields, fabrics woven with different raw materials and techniques came to the fore in cloth weaving. During this period, fabrics woven with gold and silver threads were particularly popular among sultans and courtiers. Fabrics woven for the palace, in particular, exhibited a diversity of motifs, as well as the techniques employed. An examination of the fabric motifs reveals a greater use of floral and geometric motifs. During this period, the spread of Islam led to religious prohibitions on figures. Consequently, the use of animal motifs was restricted, leading to an increase in the diversity of floral motifs. With the increased diversity of motifs, the pattern compositions in woven fabrics also became richer. This brought the patterns and motifs within the fabrics to prominence. In line with these developments, Ottoman fabrics attained an even more prominent position in the art of weaving. Import and export records kept by the state's Ehl-i Hiref organizations support this. Ustufa fabrics, one of these fabrics, constitute the subject of this study. Due to the lack of sufficient research on the subject, four fabric samples held at the Konya Ethnography Museum were examined. Based on this analysis, the fabrics' pattern programs, motifs, and compositional characteristics were explained. The motifs on the fabrics were analyzed from an iconographic perspective. A catalog analysis of the fabrics was conducted. The samples were compared with previously researched ustufa fabrics in terms of pattern characteristics. In this context, the general characteristics of ustufa fabric were revealed.

Anahtar Kelimeler

Konya Ethnography Museum , Fabric , Fabric Weaving , Ustufa , Ottoman Period

KONYA ETNOGRAFYA MÜZESİ’NDE BULUNAN USTUFA KUMAŞLARI ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Kumaş dokumacılığı, insanların örtünme ve korunma gibi temel ihtiyaçlardan doğmuştur. Daha sonra bu ihtiyaçların yanı sıra süsleme amacıyla da dokumaya başlanmıştır. Türk tarihi bakımından önemli dönemler olan Selçuklu ve Osmanlı döneminde, padişahlar ve saray erkanı için kullanılan kumaşların yanı sıra halkın giyim kuşamı için çeşitli kalitede kumaşlar dokunmuştur. Bu dönemlerde dokunan kumaşların türleri sosyal statü ve ekonomik duruma göre değişiklik göstermiştir. Özellikle Osmanlı’nın 16. yüzyılında tüm sanat alanlarında olduğu gibi kumaş dokumacılığında da farklı hammadde ve tekniklerle dokunmuş kumaşlar ön plana çıkmıştır. Dönemde özellikle altınlı, gümüşlü ipliklerle dokunmuş kumaşlar padişahlar ve saray erkanı tarafından kullanılmıştır. Özellikle saray için dokunan kumaşlarda kullanılan tekniklerin yanı sıra motif çeşitliliği de görülmüştür. Kumaşların motiflerine bakıldığında bitkisel ve geometrik motiflerin daha fazla kullanıldığı görülmüştür. Bu dönemde İslamiyet’in yayılmasıyla figüre dini yasaklar getirilmiştir. Bu sebepten dolayı hayvan motiflerinin kullanımının kısıtlanmasıyla birlikte bitkisel motiflerdeki çeşitlilik artmıştır. Motiflerin çeşitlenmesi ile birlikte dokunan kumaşlardaki desen kompozisyonları da zenginlik kazanmıştır. Bu sayede kumaşlardaki desen ve motifler ön plana çıkmıştır. Bu gelişmeler doğrultusunda Osmanlı kumaşları dokuma sanatında daha da önemli bir konuma ulaşmıştır. Devletin Ehl-i Hiref teşkilatları tarafından tutulan kayıtlarda yer alan ithalat ve ihracatlar bunu desteklemektedir. Bu kumaşlardan olan ustufa kumaşları araştırmanın konusunu oluşturmaktadır. Konu ile ilgili yeterince araştırma olmaması sebebiyle Konya Etnografya Müzesi’nde bulunan dört kumaş örneği incelenmiştir. İnceleme doğrultusunda kumaşların desen programları, motifleri ve kompozisyon özellikleri açıklanmıştır. Kumaşlar üzerinde bulunan motifler ikonografik açıdan ele alınmıştır. Kumaşların katalog analizi yapılmıştır. Örnekler desen özellikleri bakımından araştırmalara konu olmuş ustufa kumaşlar ile karşılaştırılmıştır. Bu doğrultuda ustufa kumaşının genel özellikleri ortaya koyulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Konya Etnografya Müzesi , Kumaş , Kumaş Dokumacılığı , Ustufa , Osmanlı Dönemi

Kaynakça

• Akpınarlı, F. (2014). Kahramanmaraş el sanatları, işlemecilik-örücülük-dokumacılık. 1, Ankara: Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi.
• Aktürk, M. (2025). Kilis ilinde yorgancılık. SDÜ ART-E Güzel Sanatlar Fakültesi Sanat Dergisi, 18(35), 452-465.
• Aslanapa, O. (1989). Türk sanatı. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Atasoy, N. vd. (2001). İpek, Osmanlı dokuma sanatı. İstanbul: TEB Türkiye Ekonomi Bankası Kültür Yayınları.
• Barışta, Ö. (1984). Türk işleme sanatı tarihi, Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları.
• Bakırcı, N. (2012). Konya müzesi kumaş kataloğu saray’dan dergâha, Konya: Bahçıvanlar Basımevi. Birol, İ.-Derman, Ç. (2013). Türk tezyini sanatlarında motifler. İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
• Çavdar, D. (2015). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e mefruşat-ı hümayun idaresi. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
• Çoruhlu, Y. (1998). Erken devir Türk sanatının abc’si, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• Dalbaş, E. K. (2018). XVIII. Yüzyılda hazırlanmış bir divan tezhibi, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(83), 251-267.
• Denny, W. (1982). Textiles. Tulips, Arabesques & Turbans Decorative Arts from the Ottoman Empire, (ed.: Y. Petsoupolos), London: Alexandria Press.
• Dilber, Y. (2022). Dokumanın tarihsel süreçte başlangıcı ve gelişimine genel bir bakış. Hars Akademi Uluslararası Hakemli Kültür Sanat Mimarlık Dergisi, 5(1), 256-293.
• Durmuş, A. (2022). XVIII. Ve XIX. yy’ da Tezhip sanatında Osmanlı modernleşmesinin izleri: Osmanlı sarayında Türk rokokosu üslubu ve Ser Mücellidan-ı Hassa Hezargradlızade Es-Seyyid Ahmed Ataullah. Milli Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi, 22, 80-99.
• Erdal, İ. (2020). Cumhuriyetin ilk yıllarında yabancı işçi ve uzman istihdamı politikası; hereke kumaş fabrikası örneği. Tarih Araştırmaları Dergisi, 39(67), 611-624.
• Gezer, Ü. (2022). Başlangıcından 16. yüzyıla kadar, Türk dokuma sanatındaki üslup, desen, motif ve sembollerin tarihine bakış. Hars Akademi Uluslararası Hakemli Kültür Sanat Mimarlık Dergisi, 5(Özel Sayı 3), 455-477.
• Gürsu, N. (1988). Türk dokumacılık sanatı çağlar boyu desenler. İstanbul: Redhouse Yayınevi.
• İnalcık, H. (2008). Türkiye tekstil tarihi üzerine araştırmalar. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
• Karademir, S. (2024). Sadberk Hanım Müzesi’nde bulunan kumaş örneklerinin motif ve kompozisyon özellikleri. Amisos Dergisi, 9(16), 32-45.
• Olgunçelik, C. (1995). Topkapı Sarayı Müzesi’ndeki 16. yüzyıl padişah kaftanlarının süsleme özellikleri. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Özen, E. M. (1982). Türkçe’de kumaş adları. Tarih Dergisi, 33, 291-340.
• Sezgin, Ş.-Önlü N. (1994). Osmanlı klasik dönem ipekli saray kumaşları. Journal of Textiles and Engineer, 8(44), 48-51.
• Tüfekçi, S. K. (2020). Türk Tezhip sanatında rokoko etkisi. Lale Kültür Sanat ve Medeniyet Dergisi, 1(2), 12-24.
• Uzunçarşılı, İ. H. (1986). Osmanlı Sarayı’nda ehl-i hiref (sanatkârlar) defterleri, belgeler. Ankara: TTK Yayınları.
• Vaghefi A. (1998). Tarihsel süreç içinde tekstil sanatında şal motifi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Yayınlanmamış Sanatta Yeterlilik Tezi.
• Yağan, Ş. Y. (1978). Türk el dokumacılığı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Yaman, B. (2008). Osmanlı saray sanatkârları: 18. yüzyılda ehl-i hiref. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Yardımcı, K. G. (2016). Osmanlı dönemi dokuma sanatı ürünlerinden örnekler. International Journal of Cultural and Social Studies, 1, 219-241.
• Yetkin, Ş. (1993). Türk kumaş sanatı, başlangıcından bugüne Türk sanatı. Ankara: İş Bankası Kültür Yayınları.
• Yılmaz, N.-Anmaç, E. (2000). Basit yapılı dokuma örgüler. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Yayınları.