BARAK OVASINDA BİR SU PERİSİ: ELLÜTE

Yıl 2026, Cilt: 19 Sayı: 53, 479 - 505, 14.03.2026

Muhammet Atasever

https://doi.org/10.12981/mahder.1754995

https://izlik.org/JA95KP38BM

Öz

Barak Türkmenleri, Oğuz Türkünün, kesin olarak tarihlendirilemeyen yeryüzünde var olmaya başlamasının serüveni ile Çin’den Avrupa içlerine, Sibirya’dan Afrika kıyılarına, Orta Şark’a uzanan, hususen devletli olan bir milletin kadim fertleridir. Hayatını günümüzde dahi göçün şekillendirdiği, göçer evli Barak Türkmenleri, örf ve âdeti, inancın hemen yanı başına; hatta bazen daha ötesine koymuşlardır. Türkün kadim kültürünü yaşayan, yaşatan, sözlü tarihin canlı tanıkları Baraklar, söz konusu vasıflarından mütevellit birçok yerli ve yabancı çalışmaya kaynaklık etmişlerdir. Asıl kaynağı Barak Türkmenleri olan bu çalışmanın giriş kısmının akabinde yazının temelini oluşturan “barak, ocak ve peri” kavramları, yer yer kelimelerin etimolojik derinliğini de inilerek, izah edilmeye çalışılmıştır. Ana kısımda ise Barak Ovasından, kaynak kişiler vasıtası ile derlenerek kayıt altına alınan, Horasan’dan Anadolu’ya sözlü kültürde göç yolları ve yaşananların hâlâ canlı bir şekilde aktarıldığı bir Türkmen ailesinin, ocaklı olma vasfını bir peri kızı vasıtasıyla kazanması ve nihayetinde yedi kuşak boyunca süregelen bir ocağın sönme süreci gözler önüne serilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Su Perisi , Ocaklı , Baraklar , Barak Ovası , Bozulus Türkmenleri

A WATER FAIRY IN THE BARAK PLAIN: ELLÜTE

https://izlik.org/JA95KP38BM

Öz

The Barak Turkmens are among the ancient branches of the Oghuz Turks -a people of state‑ building pedigree whose still ‑undated emergence has left traces from China to the heart of Europe, from Siberia to the African littoral, and across the Middle East. Even today, the lifeways of these tent‑ dwelling Barak Turkmens are molded by migration, and they have long situated örf ve âdet (custom and usage) alongside -at times even ahead of- formal religious precepts. As living bearers of the Turk’s archaic culture and of its oral history, the Baraks have therefore served as primary material for numerous local and international studies. Following the introduction, this article explicates the core notions that underpin the discussion “barak, ocak, and peri” occasionally venturing into their etymological roots. The main section draws on testimony collected in the Barak Plain to document the oral tradition whereby a particular Turkmen family, whose migratory memory runs unbroken from Khorasan to Anatolia, acquires the status of ocaklı (affiliated with a saintly hearth‑ lineage) through the intervention of a peri‑maiden. The narrative then traces the seven‑generation arc that leads to the eventual extinguishing of that lineage‑hearth. In doing so, the study renders visible both the resilience and the fragility of an ocak sustained by a water fairy’s gift.

Anahtar Kelimeler

Water Fairy , Ocaklı , Baraks , Barak Plain , Bozulus Turkmens

Kaynakça

• Acıpayamlı, O. (1969). Türkiye folklorunda halk hekimliği ve özellikleri. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi, 16, 1-9.
• Aça, M. - Yolcu, M. A. (2021). Halk bilgisinin inanış temelli temsilleri. Halk Bilimi El Kitabı, (ed.: Mustafa Aça), 345-440. Ankara: Nobel Akademi Yayıncılık.
• Açık, K.- Özaslan, H. (2011). Fono Arapça standart sözlük. İstanbul: Fono Yayınları.
• Agacanov, S. G. (2010). Oğuzlar. (çev.: Ekber N. Necef - Ahmet Annaberdiyev), İstanbul: Selenge Yayınları.
• Andaç Şahin, Ö. (2007). Gaziantep’te yaşayan Barak Türkmenleri’nin inanç, adet ve geleneklerinin dinler tarihi açısından değerlendirilmesi, Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Artun, E. (2014). Ansiklopedik halkbilimi/halk edebiyatı sözlüğü terimler-motifler-kavramlar. Adana: Karahan Kitabevi.
• Avcı, C. (2015). Gaziantep barakları anonim halk edebiyatı ve halk kültürü araştırması. Adana: Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Dalı Doktora Tezi.
• Ayverdi, İ. (2006). Misalli büyük Türkçe sözlük. (c.3). İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı.
• Barthold, V. V. (1975). Orta Asya Türk tarihi hakkında dersler. (hzl.: Kâzım Yaşar Kopraman - Afşar İsmail Aka), Ankara: Kültür Bakanlığı Kültür Yayınları.
• Bayat, F. (2013). Oğuz destan dünyası - oğuznamelerin tarihi, mitolojik kökenleri ve teşekkülü. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Bayat, F. (2020). Türk kültüründe kadın şaman. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Bayat, F. (2021). Türk mitolojik sistemi 2. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Bayat, F. (2022). Türk mitolojik sistemi 1. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Bayat, F. (2023). Kadim Türklerin mitolojik hikâyeleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Bekki, S. (2009). Uzak Türk illerinde destanlaşan evlilikler. Ankara: Öncü Kitap.
• Beydili, C. (2004). Türk mitolojisi ansiklopedik sözlük. (çev.: Eren Ercan), Ankara: Yurt Kitap Yayın.
• Bilgili, N. (2022a). Türk mitolojisinde fantastik varlıklar. İstanbul: Hermes Yayınları.
• Bilgili, N. (2022b). İnanna’dan umay’a, lilith’den al karısı’na Türk mitolojisinde tanrıçalar ve cadılar. İstanbul: Hermes Yayınları.
• Bonnefoy, Y. (2000a). Antik dünya ve geleneksel toplumlarda dinler ve mitolojiler sözlüğü. C. 1, (hzl.: Levent Yılmaz), Ankara: Dost Kitabevi.
• Bonnefoy, Y. (2000b). Antik dünya ve geleneksel toplumlarda dinler ve mitolojiler sözlüğü. C. 2, (hzl.: Levent Yılmaz), Ankara: Dost Kitabevi.
• Boratav, P. (1973). Türk halkbilimi II 100 soruda Türk folkloru (inanışlar, töre ve törenler, oyunlar). İstanbul: Gerçek Yayınevi.
• Bozkurt, İ. (2023). Barak türkülerinin dili, Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Bozkurt, N. (2007). Peri. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 34, 232-233, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Ceylan, V. (2019). Gaziantep ilinin Karkamış ilçesinde yaşayan Barak Türkmenleri (sosyolojik bir yaklaşım) Tokat: Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Çavaz, A. (1983). Barak folkloru 1. Folklora Doğru, 5 (55), 31-46.
• Çavaz, A. (1987). Barak folkloru 2. Folklora Doğru, 6 (56), 41-62.
• Çay, A. (1990). Doğu ve güneydoğu Türkmen aşiretlerinin kültürel yapısı. Türk Milli Bütünlüğü İçinde Doğu ve Güneydoğu Anadolu Sempozyumu Bildirileri, (ed.: Tuncer Gülensoy), 151-180, Kayseri: Erciyes Üniversitesi Yayınları.
• Çeribaş, M. (2013). Kırgız Türklerinin mitlerinde ve efsanelerinde olağanüstü varlıklar, bu varlıklara dair anlatmalar ve inanmalar. Bengü Bitig Dursun Yıldırım Armağanı, (ed.: Bülent Gül vd.), 173-200. Ankara: Öncü Kitap.
• Demir, N. (2020). Dede korkut destanı. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Devellioğlu, F. (2006). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi.
• Deweese, D. (2025). Altın orda’da islâmlaşma ve yerel din. (çev.: Harun Tuncer), İstanbul: Ketebe Yayınları.
• Duvarcı, A. (1990). Halk hekimliğinde ocaklar, Milli Folklor, 1(7), 34-38.
• Ebulgazi Bahadır Han. (1974). Şecere-i terâkime (Türklerin soy kütüğü). (hzl.: Muharrem Ergin), İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser.
• Elçin, Ş. (1997). Halk edebiyatı araştırmaları II. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Ergin, M. (2011). Orhun abideleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
• Ergin, M. (2024). Dede korkut kitabı 1-2. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Ergun, M. (1997). Altay Türkleri’nin Kahramanlık Destanı Alıp Manaş. Konya: Cemre Yayınları.
• Erol, M. (2012). Halep Türkmenleri halk kültürü araştırması. Ankara: Grafiker Yayınları.
• Ersoy, R. (2003). Baraklı Âşık Mahgül ve repertuarı. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi.
• Ersoy, R. (2005). Barak Türkmenleri’nin sözlü ve yazılı (resmi) tarihlerine mukayeseli bir yaklaşım denemesi, Milli Folklor, 17(65), 84-93.
• Ersoy, R. (2009). Sözlü tarih folklor ilişkisi baraklar örneği. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Erzincan, E. (2017). Oğuznamelerde ve kuzey Avrupa mitik anlatılarında it-barak halkı. İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi.
• Eyuboğlu, İ. Z. (1988). Türk dilinin etimoloji sözlüğü. İstanbul: Sosyal Yayınlar.
• Gaziantep Valiliği (2002). Orta Asyadan Anadoluya bir göçün türküsü Barak Türkmenleri. Ankara: Başbakanlık Basımevi.
• Gökbel, A. (2002). Kıpçaklar ve kumanlar. Türkler, C. 2, (ed.: Hasan Celâl Güzel vd.), 1277-1334, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
• Gökdağ, B. A. (2002). Afganistan’da Türklük ve Hazaralar. Türkler, C. 20, (ed.: Hasan Celâl Güzel vd.), 1201-1217. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
• Gökyay, O. Ş. (2006). Dedem Korkudun kitabı. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• Günay, Ü. - Güngör, H. (2009). Başlangıçlarından günümüze türklerin dinî tarihi. İstanbul: Rağbet Yayınları.
• Gündüz, Ş. (1998). Din ve inanç sözlüğü. Konya: Vadi Yayınları.
• Gündüz, T. (2024). Anadolu’da Türkmen aşiretleri “Bozulus Türkmenleri 1540-1640”. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
• Hallaç, A. T. (2022). Türk dünyasında alkarısı. Ankara: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi.
• İnan, A. (1940). Gaziantep vilayetinde Türkmenler. Halk Bilgisi Haberleri Dergisi, 102, 73-74.
• İnan, A. (1998a). Makaleler ve incelemeler I. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• İnan, A. (1998b). Makaleler ve incelemeler II. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• İnan, A. (2002). Müslüman Türklerde şamanizm kalıntıları. Türkler, C. 3, (ed.: Hasan Celâl Güzel vd.), 700-714, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
• İnan, A. (2006). Tarihte ve bugün şamanizm: Materyaller ve araştırmalar. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• İnayet, A. - Annaberdiyev, D. (2019). 300 Türkmen efsanesi. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Kaçalin, M. S. (2017). Oğuzların diliyle Dedem Korkudun kitabı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kalafat, Y. (1996). Karşılaştırmalı bayır-bucak Türkmen halk inançları. Ankara: Bayır Bucak Türkleri Kültür ve Dayanışma Derneği.
• Kalafat, Y. (2010). Doğu Anadolu’da eski Türk inançlarının izleri. Ankara: Berikan Yayınevi.
• Kalafat, Y. (2011a). Barak baba ve hayvan ata miti. Erciyes Dergisi, 408, 21-25.
• Kalafat, Y. (2011b). Türk destanlarında su bir tabu mu idi?. Dede Korkut ve Geçmişten Geleceğe Türk Destanları Uluslararası Sempozyumu, (ed.: Yılmaz Yeşil), 155-162, Ankara: TÜRKSOY.
• Kalafat, Y. (2012). Türk mitolojisinde kurt. Ankara: Berikan Yayınevi.
• Kanar, M. (2006). Farsça cep sözlüğü. İstanbul: Fono Yayınları.
• Kaplan, M. (1970). Oğuz kağan destanı. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
• Kaplan. M. (2006). Türk edebiyatı üzerinde araştırmalar 1. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Kâşgarlı Mahmud. (2015). Dîvânu lugâti’t-türk giriş-metin-çeviri-notlar-dizin. (hzl.: Ahmet Bican Ercilasun - Ziyat Akkoyunlu), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kâşgarlı Mahmud. (2017). Dîvânu lugâti’t-türk (inceleme-tıpkıbasım). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Kâşgarlı Mahmud. (2018). Divanü lûgat-it türk çeviri. (çev.: Besim Atalay), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kaşgarlı Mahmud. (2023). Dîvânu lugâti’t-türk Türk dilinin ilk sözlüğü. (hzl.: Mustafa S. Kaçalin-Mehmet Ölmez), İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları.
• Keskin, Y. S. (2020). Hatay Dörtyol bağlamında ocak kültü. Ankara: Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Kumartaşlıoğlu, S. (2012). Türk kültüründe ateş ve ocak kültü. Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmış Dalı Doktora Tezi.
• Küçük, A.- Küçük, M. A. (2009). Türkistan’dan Türkiye’ye alevîlik-bektaşîlik (dinler tarihi açısından bir yaklaşım). Ankara: Berikan Yayınevi.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2002). Örnekleriyle Türkçe sözlük. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
• Mütercim Âsım Efendi. (2014). El-okyânûsu’l-basît fî tercemeti’l-kâmûsi’l-muhît kâmûsu’l-muhît tercümesi. C. 6, (hzl.: Mustafa Koç - Eyyüp Tanrıverdi), İstanbul: T. C. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
• Nişanyan, S. (2020). Türkiye yer adları sözlüğü. İstanbul: Liberus Kitap.
• Nişanyan, S. (2021a). Nişanyan sözlük çağdaş Türkçenin etimolojisi. İstanbul: Liberus Kitap.
• Nişanyan, S. (2021b). Türkiye kişi adları sözlüğü. İstanbul: Liberus Kitap.
• Ocak, A. Y. (1992). Barak baba. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 5, 61-62. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Ocak, A.Y. (2007). Türk sufîliğine bakışlar. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Ögel, B. (2014a). Türk mitolojisi I. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Ögel, B. (2014b). Türk mitolojisi II. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Öger, A. (2010). Tarsus ve çevresinde sağaltma ocakları ve bunlara bağlı uygulamalar, Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 5 (1), 1231-1246.
• Öztürk, F. (2020). Maḥmūdu’bnu ḥusayni’l-ḳāşġari divanu lugati’t-türk’teki Arapça söz varlığının dizini. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Pakalın, M. Z. (2004). Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü. C. 2, İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Pelliot, P. (1995). Uygur yazısıyla yazılmış Uğuz han destanı üzerine. (çev.: Vedat Köken), Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Püsküllüoğlu, A. (2003). Türkçe sözlük. Ankara: Arkadaş Yayınevi.
• Püsküllüoğlu, A. (2004). Türkçe deyimler sözlüğü. Ankara: Arkadaş Yayınevi.
• Radloff, W. (1956). Sibirya’dan II. (çev.: Ahmet Temir), İstanbul: Maarif Basımevi.
• Roux, J. P. (2011). Türklerin ve Moğolların eski dini. (çev.: Aykut Kazancıgil), İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• Roux, J. P. (2020). Eski türk mitolojisi. (çev.: Musa Yaşar Sağlam), Ankara: Bilgesu Yayıncılık.
• Sümer, F. (1999). Oğuzlar (Türkmenler) tarihleri-boy teşkilatı-destanları. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
• Şahin, İ. (2022). Barak adı ve etnotoponimlerden hareketle barakların ana yurdu meselesi, Dil Araştırmaları Dergisi, 30, 53-66.
• Şar, S. (2008). Anadolu’da rastlanan halk hekimliği uygulamalarına genel bir bakış. 38. ICANAS Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi, (ed.: Zeki Dilek vd.), 1163-1178, Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
• Şemseddin Sami. (2006). Kâmûs-ı türkî. İstanbul: Çağrı Yayınları.
• Şirin, H. (2020). Eski Türk yazıtları söz varlığı incelemesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Tanyol, C. (1952). Baraklarda örf ve adet araştırmaları 1. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 2(7), 71-108.
• Tanyol, C. (1953). Baraklarda örf ve adet araştırmaları, İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 2(8), 126-135.
• Tanyol, C. (1954). Baraklarda örf ve adet araştırmaları. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 2(9), 67-96.
• Tanyu, H. (1982). Fatma anamız (Fadime anamız) ve el ile ilgili inançlar üzerine kısa bir araştırma. II. Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirileri- IV. Cilt: Gelenek, Görenek ve İnançlar, 479-495, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Milli Folklor Araştırma Dairesi Yayınları.
• Tatçı, M. (2002). Yûnus emre. Türkler, C. 7, (ed.: Hasan Celâl Güzel vd.), 756-782, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
• Tavkul, U. (2004). Karaçay-Malkar destanları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Tezcan, S. (2018). Dede korkut oğuznameleri üzerine notlar. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Tietze, A. (2021). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lügati. C. 5, (ed.: Nurettin Demir-Emine Yılmaz), Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
• Tiryaki, G. (2018). Feriz bey barakların göç ve iskân hikâyeleri. İstanbul: Heyamola Yayınları.
• Togan. Z. V. (1972). Oğuz destanı, Reşideddin oğuznâmesi-tercüme ve tahlili. İstanbul: Ahmet Sait Matbaası.
• Tulum, M.- Tulum, M. M. (2016). Oğuznameler oğuz beylerinin hikâyeleri. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
• Türk Dil Kurumu. (1988). Türkçe sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Türk Dil Kurumu. (2009a). Derleme sözlüğü V. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Türk Dil Kurumu. (2009b). Tarama sözlüğü V. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Türk Dil Kurumu. (2011). Türkçe sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Türk Dil Kurumu. (2023). Türkçe sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Umar, Ö. O. (2002). Suriye Türkleri. Türkler, C. 20, (ed.: Hasan Celâl Güzel vd.), 1017-1030, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
• Ülken, H. Z. (2011). Türk tefekkürü tarihi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Williamson, J. - McMenemy, G. (2023). Dünya mitolojisinde kadınlar tanrıçalar, kahramanlar ve canavarlar. (çev.: Ekin Duru), İstanbul: Say Yayınları.
• Yıldırım, N. (2006). Fars mitolojisi sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• Yıldırım, M. A. (2008). Gaziantep’in güneyinde Barak eli oymakları. Gaziantep: Uğur Matbaası.
• Yıldırım, M. A. - Yıldırım, N. (2011). Gaziantep yöresinde barak boyu. (ed.: Halil İbrahim Yakar), Gaziantep: Gazi Kültür A.Ş. Yayınları.
• Ziya Gökalp (2007). Bütün eserleri-bir Ziya Gökalp kitaplar. (hzl.: M. Sabri Koz), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Ziya Gökalp (2010). Türk töresi. İstanbul: Toker Yayınları.