NİCOLAİ HARTMANN’IN MODERN ONTOLOJİ KURAMI BAĞLAMINDA “DELİ EHMED” MASALININ ÇÖZÜMLENMESİ

Ontoloji, varlık üzerine araştırma yapan felsefi bir akımdır. İlk felsefe de denilen ontolojiye genel olarak bir varlık öğretisi olarak bakılmıştır. Eski ontolojiye tepki olarak varlığa nesnel bir bakış açısıyla ve idealist bir zemin üzerinde yaklaşan modern ontoloji kurma çabaları başlamış ve Nicolai Hartmann bu modern ontolojinin kurucusu olarak kabul edilmiştir. Hartmann varlığı; inorganik, organik, psişik ve geist/tin olmak üzere dört tabakaya ayırmıştır. Tinsel tabaka; toplumsal değerleri, halk inanışlarını, dili, dünya görüşünü, sanatsal ve edebi zevkleri geleceğe taşır ve kültür dediğimiz alanı oluşturur. Canlı tinin ürünü olan masal da tinsel varlık tabakasında konumlanmaktadır. Masalın anonim oluşu onun kişiler tarafından değil, toplum tarafından taşınan bir kültür varlığı yani tinsel varlık olduğunu göstermektedir. Masallarda; ait olduğu varlık tabakasına uyum sağlayamama, ekolojik tükenişler ve varlık alanları ihlali gibi birçok ontolojik sorun ve bu ontolojik sorunların çözüm yolları dikkati çeker. Bu nedenle masallarda Hartmann’ın ortaya koyduğu varlık tabakalarını ve bu tabakaların kategorial kanunlarını ontolojik bir yaklaşımla analiz etmek mümkündür. Deli Ehmed masalında da birtakım ontolojik sorunlar karşımıza çıkmaktadır. Masalın kahramanı olan Deli Ehmed, ait olduğu psişik tabakaya uyum sağlayamamış ve bu tabakanın bir sorunu haline dönüşmüştür. Ancak onun bir masal kahramanı olmasından dolayı bu ontolojik sorunun çözüme ulaşması gerekir. Çünkü O, mitik anlatılardan beri süregelen değerler dizgesinin taşıyıcısı ve aktarıcısıdır. Bu bakımdan onun yeniden ait olduğu varlık tabakasına konumlanabilmesi için masalda varlık tabakalarının bir işlevinin olduğu görülür. Bu bağlamda çalışmamızda Kars ilinin Arpaçay ilçesinde anlatılan Deli Ehmed masalı Hartmann’ın modern ontoloji kuramı bağlamında çözümlenmiş, masalda varlık tabakalarının görünüşü ve kategorial kanunların masaldaki işleyişi üzerinde durulmuştur.

Ontology is a philosophical movement that studies existence. In early philosophy, ontology was generally viewed as a doctrine of being. As a reaction to the former approach to the movement, efforts to establish a modern form of ontology, which views existence from an objective point of view and on an idealist basis, began, and Nicolai Hartmann is recognized as the founder of this modern type of ontology. Hartmann divided existence into four layers: inorganic, organic, psychic, and spirit/spirit. Spirituality carries social values, folk beliefs, language, worldview, artistic and literary tastes into the future and forms the field we call culture. The fairy tale, which is a product of the living spirit, is also positioned in the layer of spiritual existence. The anonymity of the fairy tale shows that it is a cultural asset carried not by individuals but by society, that is, a spiritual asset. In fairy tales, many ontological problems such as inability to adapt to the layer of existence to which it belongs, ecological extinctions and violation of areas of existence, and solutions to these ontological problems attract attention. For this reason, it is possible to analyze the layers of being and the categorial laws of these layers put forward by Hartmann in fairy tales with an ontological approach. In the tale of Deli Ehmed, we also encounter some ontological problems. Deli Ehmed, the hero of the tale, could not adapt to the psychic layer to which he belonged and became a problem of this layer. However, since he is a fairy-tale hero, this ontological problem needs to be resolved. Because he is the carrier and transmitter of the value system that has been going on since the mythical narratives. In this respect, it is seen that the layers of existence have a function in the tale, so that it can be repositioned to the layer of existence it belongs to. In this context In the present study, the tale of Deli Ehmed, which is told in the Arpaçay district of the Kars province, has been analyzed in the context of Hartmann's modern ontology theory, and the appearance of the layers of existence in the tale and the functioning of the categorial laws in the tale have been discussed.