FOLKLORİK CİNSİYET ALGISININ GÜCÜ: FERHAD İLE ŞİRİN HİKÂYESİNİN KARİKATÜR SANATINDAKİ YANSIMALARINA ELEŞTİREL BİR BAKIŞ

Halk hikâyeleri, Türk halk edebiyatının öne çıkan anlatı türlerinden biridir. Folklor araştırmaları bağlamında düşünüldüğünde halk hikâyeleri; halkın kültürel mirasını, inançlarını, değerlerini, değer yargılarını anlamak; bunları korumak, yaşatmak ve kuşaktan kuşağa aktarmak bakımından zengin birer kaynaktır. Türk edebiyatının tanınmış halk hikâyelerinden biri, İran edebiyatı kaynaklı Ferhad ile Şirin hikâyesidir. Türk halkının hafızasında yer etmiş bu aşk hikâyesinin etkisi, sadece edebiyat bağlamıyla sınırlı kalmamıştır. Bu hikâye; tiyatro, film, dizi, opera gibi türlere uyarlanmıştır. Hikâyenin bir alt metin olarak beslediği alanlardan biri de mizah olmuştur. Halkı asırlar boyu lirik boyutta etkileyen bu hikâye, çeşitli karikatürlere konu olarak halkı güldürmeyi de başarabilmiştir. Sanatçı Erdil Yaşaroğlu’nun karikatürlerinde Ferhad ile Şirin hikâyesinin bir güldürü unsuru olarak kullanıldığı gözlemlenmiştir. Çeşitli sanatsal sahalara yayılım gösteren bu anlatının etki gücü, çalışmada karikatürler üzerinden toplumsal cinsiyet bağlamında sorgulanmıştır. Ferhad’ın Şirin’e kavuşabilmek için verdiği mücadele ve bu mücadele esnasında bir dağı delmesi, hikâyenin ana izleğidir. Ferhad’ı beklemek durumunda kalan Şirin’in kendi içsel mücadelesi ise esas anlatıda geri plana itilmiş vaziyettedir. Çalışmada, folklorik bir eserin tanınırlığı ve etki gücü bağlamında oluşturduğu yerleşik cinsiyet rollerinin varlığı ve kapsamı, “folklorik cinsiyet algısı” adlandırmasıyla problem edilmiştir. Bu problem ekseninde çalışma, geleneksel anlatıların temelde inşa ettiği folklorik cinsiyet algısının ardıl sanatsal yaratımlarda nasıl karşılık bulduğunu ve bu algının ne derecede yeniden üretildiğini/sürdürüldüğünü/yok edildiğini “folkcins” ve “anti-folkcins” isimlendirmeleri üzerinden nitel bir yaklaşımla çözümlemeyi amaçlamaktadır. Erdil Yaşaroğlu’nun söz konusu hikâyeye ilişkin ürettiği sekiz karikatür makalede nitel içerik analizi metoduyla incelenmiştir. İnceleme sonucunda, esas anlatıda Şirin karakteri etrafında kurulan hâkim cinsiyet algısının, karikatürlerin yedisinde sürdürüldüğü görülmüştür. Bu doğrultuda, folklorik cinsiyet algısının gücünü görünür kılan bu tarz eserlerde Şirin gibi karakterlerin “folkcins” adlandırmasıyla ele alınabileceği önerilmiştir. İncelenen karikatürlerin sonuncusunda Şirin, esas anlatıda kendisine yüklenen cinsiyet rollerinin dışına taşınmış; edilgen değil, son derece etken bir özne olarak çizgiye aktarılmıştır. Bu bağlamda, folklorik cinsiyet algısını bu şekilde kıran sanatsal yaratımlarda yer alan karakterlerin ise “anti-folkcins” olarak değerlendirilebileceği ileri sürülmüştür.

Minstrel folk tales are one of the prominent narrative genres of Turkish folk literature. Considered within the context of folklore research, minstrel folk tales are a rich source for understanding the cultural heritage, beliefs, values, and moral judgments of the people; for preserving, sustaining, and transmitting these from generation to generation. One of the well-known minstrel folk tales in Turkish literature is the story of Ferhad and Shirin, originating from Persian literature. The influence of this minstrel folk tales, ingrained in the memory of the Turkish people, has not been limited to the literary context alone. This story has been adapted into various genres such as theater, film, TV series, and opera. One of the areas nourished by the story as a subtext is humor. This love story, which has lyrically influenced the people for centuries, has also managed to make people laugh by being the subject of various cartoons. It has been observed that the artist Erdil Yaşaroğlu also uses the narrative of Ferhad and Shirin as a comedic element in his cartoons. The power of influence of this minstrel folk tale, which has spread to various artistic fields, is examined in this study through cartoons in the context of gender. Ferhad's struggle to reach Shirin and his tunneling through the mountain during this struggle is the main theme of the narrative. Shirin's internal struggle while waiting for Ferhad is relegated to the background in the subtext. This study problematizes, under the designation of “folkloric gender perception,” the existence and scope of the entrenched gender roles shaped by the recognizability and influence of a folkloric work. Based on this problem, the study aims to qualitatively analyze how the "folkloric gender perception" fundamentally constructed by traditional narratives is reflected in subsequent artistic creations (adaptations) and to what extent this perception is reproduced/maintained/eradicated, using the conceptualizations of "folk-gender role configuration" and "anti-folk-gender role configuration." Eight cartoons illustrated by Erdil Yaşaroğlu regarding the aforementioned narrative were examined in this article using qualitative content analysis. The analysis revealed that the dominant gender perception established around the character of Şirin in the original narrative is maintained in most of the these artistic adaptations. Accordingly, it has been suggested that characters like Şirin, who make the influence of folkloric gender perception visible in the works, can be considered " folk-gender role configuration." In the last cartoon examined, Şirin transcends the gender roles assigned to her in the original narrative; she is depicted as a highly active, rather than passive, figure. In this context, it has been suggested that characters in artistic creations that break with folkloric gender perception can be considered anti-folk-gender role configuration."