NAZIMDAN NAĞMEYE; TÜRK MÛSİKÎSİNDE YENİ BİR FORM: “SATRANÇ”

ÖZ: Bu çalışma, Erol Başara tarafından terkip edilerek TRT repertuvarına kazandırılan Satranç formunun Türk mûsikîsi sözlü formları içindeki kuramsal konumunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmanın çıkış noktası, modern dönemde ortaya çıkan yeni form denemelerinin geleneksel Türk mûsikîsi sistemi içinde hangi ölçütler çerçevesinde değerlendirilebileceği problemidir. Bu doğrultuda çalışma iki aşamada yürütülmüştür: İlk aşamada satranç ve vezn-i âhar nazım şekillerinin edebî yapısı ilgili literatür verileri ışığında ayrıntılı biçimde incelenmiş; ikinci aşamada seçilen eser üzerinden güfte–nağme ilişkisi, tekrar örgüsü ve form kuruluşu nota temelli çözümleme yöntemiyle analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, formun makâm, seyir ve usûl bakımından geleneksel çerçeveyle büyük ölçüde uyumlu olduğunu; buna karşılık güfte düzeni, kaydırmalı yapı ve zincirleme tekrar anlayışı bakımından belirgin bir özgünlük sergilediğini göstermektedir. Sonuç olarak Satranç formunun, nazım tertibinden beslenen güfte–nağme örgüsü sayesinde Türk mûsikîsi sözlü formları arasında kuramsal olarak tanımlanabilir ve kabul edilebilir özgün bir yapı sunduğu ortaya konulmuştur. Bu sonuçlar, modern dönemde ortaya çıkan yeni form arayışlarının gelenekle bağ kurarak sürdürülebilir kuramsal modeller üretme potansiyeline sahip olduğunu da göstermektedir.

ABSTRACT: This study aims to establish the theoretical position of the Satranç form, composed by Erol Başara and incorporated into the TRT repertoire, within the corpus of Turkish vocal music forms. The point of departure of the research is the problem of according to which criteria newly emerging formal experiments in the modern period can be evaluated within the traditional system of Turkish music. Accordingly, the study was conducted in two stages. In the first stage, the literary structures of the satranç and vezn-i âhar poetic forms were examined in detail in light of the relevant literature. In the second stage, the lyric–melody relationship, the organization of repetition, and the formal construction of the selected composition were analyzed through a score-based analytical method. The findings indicate that the form is largely compatible with the traditional framework in terms of makam, melodic progression, and usûl; however, it exhibits a marked originality in its lyric organization, shifting structure, and chain-based repetition principle. Consequently, the Satranç form presents a theoretically definable and theoretically acceptable original structure within Turkish vocal music forms through a lyric–melody organization derived from poetic arrangement. These results also demonstrate that modern formal explorations have the potential to generate sustainable theoretical models by maintaining continuity with tradition.