POSTHUMAN VE CANAVAR OLARAK DEDE KORKUT’UN TEPEGÖZ’Ü

Bu çalışma, günümüzün teknolojik ve bilimsel gelişmeleriyle birlikte dönüşen insan algısını posthümanizm çerçevesinde ele alarak, Türk kültürünün temel eserlerinden Dede Korkut Hikâyeleri’ndeki Tepegöz figürünü “posthüman bir öteki” ve “canavar” olarak analiz etmektedir. Geleneksel hümanizmin dayattığı insanmerkezci (antroposantrik) ve düalist (insan-hayvan, doğa-kültür vb.) yaklaşımları yapısöküme uğratan posthümanizm; insanı evrenin tek hâkimi değil, diğer tüm canlı ve cansız varlıklarla etkileşim içinde olan ilişkisel bir ağın parçası olarak görür. Çalışma, bu yeni perspektifin halkbilimi ürünlerini anlamlandırmada sunduğu zengin imkanlara dikkat çekmektedir. Dede Korkut anlatılarında Tepegöz, bir çoban ile bir perinin melez ürünü olarak hem insana benzeyen hem de doğaüstü nitelikler taşıyan ontolojik bir eşiktelik sergiler. Jeffrey Jerome Cohen’in “Canavar Kuramı” bağlamında incelendiğinde Tepegöz, toplumun korkularını, arzularını ve etik sınırlarını yansıtan “kültürel bir beden” olarak karşımıza çıkar. Tepegöz’ün doğumu, kutsal kabul edilen yer-su kültlerine (pınar ve koruyucu iyesi olan peri) yapılan bir saldırının cezasıdır; bu yönüyle figür, toplum için etnopedagojik bir uyarı levhası ve ibret nesnesi işlevi görür. Çalışmada ayrıca Tepegöz ile onun zıttı ve kader ortağı olan Basat arasındaki ilişki, posthüman özne inşası üzerinden değerlendirilir. Her iki karakter de başlangıçta “eşikte” (liminal) varlıklar olsa da Basat, Dede Korkut tarafından ad verilerek kültürel dünyaya dahil edilirken, Tepegöz kaosu ve dizginlenemeyen nefsi temsil eden bir canavara dönüşür. Basat’ın Tepegöz’ü yenmesi, bireysel bir kahramanlıktan öte, bozulan evrensel dengenin akıl ve toplumsal ahlak yoluyla yeniden kurulmasını simgeler. Sonuç olarak Tepegöz, Türk kültür ekolojisinde insanın kendi kötülüğü ve sınırlarıyla yüzleşmesini sağlayan, türler arası etik tartışmalara zemin hazırlayan çok katmanlı bir semboldür.

This study analyzes the figure of Tepegöz in Dede Korkut, a cornerstone of Turkish culture, as a “posthuman other” and a “monster” by examining the transformation of human perception alongside contemporary technological and scientific advancements through the lens of posthumanism. Posthumanism, which deconstructs the anthropocentric and dualistic approaches (such as human-animal or nature-culture) imposed by traditional humanism, does not view the human as the sole master of the universe but rather as part of a relational network interacting with all living and non-living entities. The study emphasizes the rich possibilities this new perspective offers for interpreting folklore materials. In the Dede Korkut narratives, Tepegöz exhibits an ontological liminality as a hybrid offspring of a shepherd and a fairy, possessing both humanoid and supernatural qualities. When analyzed within the framework of Jeffrey Jerome Cohen’s “Monster Theory,” Tepegöz appears as a “cultural body” that mirrors the fears, desires, and ethical boundaries of society. The birth of Tepegöz is depicted as a punishment for an assault on the sacred yer-su (earth-water) cults—specifically the spring and the fairy, its protective spirit; thus, the figure serves as an ethnopedagogical warning sign and an object of lesson for the community. Furthermore, the study evaluates the relationship between Tepegöz and his counterpart Basat through the construction of the posthuman subject. While both characters are initially “liminal” beings, Basat is integrated into the cultural world by being named by Dede Korkut, whereas Tepegöz evolves into a monster representing chaos and the unrestrained self. Basat’s victory over Tepegöz represents more than individual heroism; it symbolizes the restoration of the disrupted universal balance through reason and social ethics. Ultimately, Tepegöz is a multi-layered symbol within Turkish cultural ecology that forces humans to confront their own inherent evil and limitations, while setting the stage for interspecies ethical debates.