KARS MEZAR TAŞLARINDA YAŞAMIN KAYNAĞINDAN SONSUZLUĞUNA UZANAN BİR MOTİF DİZİSİ: YAŞAM ÇİÇEĞİ TOHUMU, YAŞAM AĞACI VE YAŞAM ÇİÇEĞİ

ÖZ: Yaşam çiçeği tohumu motifi; altı yapraklı bir çiçek formu ile onu dıştan kuşatan ve sonsuzluğu simgeleyen daireden oluşan bir kompozisyona sahiptir. Kâinatın kaynağı ve sonsuz yaşamın sembolü olarak kabul edilen bu motif, yalnızca Anadolu coğrafyasında değil, farklı kültür ve bölgelerde de yaygın biçimde karşımıza çıkmaktadır. Bu nedenle motif, tarihsel süreç içinde çeşitli anlamlar yüklenmiş çok katmanlı bir sembol niteliği taşır. 2018 yılından itibaren Kars’ın il, ilçe merkezleri ve köylerinde yürüttüğümüz saha araştırmalarında tespit edilen çok sayıdaki mezar taşı; üzerlerinde barındırdıkları bitkisel, geometrik ve figürlü süslemeler bakımından önemli veriler sunmaktadır. Bu süslemeler kimi zaman Anadolu’nun diğer bölgelerindeki örneklerle benzerlik göstermekte, kimi zaman ise yalnızca yöreye özgü özellikler sergilemektedir. Bu çalışmada, özellikle yaşam çiçeği tohumu motifine odaklanılmış ve motifin kökeni ile sembolik anlamları üzerine değerlendirmeler yapılmaya çalışılmıştır. Araştırmacılar tarafından genellikle rozet, yıldız, yıldız çiçeği, gülbezek, gülçe veya şemse gibi adlarla sınıflandırılan bu motifin, gerçekte doğru biçimde adlandırılamadığı görülmektedir. Oysaki tıpkı çarkıfelek motifinde olduğu gibi, dini mimaride ve mezar taşlarında hayatın sonsuz döngüsünü ve sonsuzluk kavramını simgeleyen bu motifin sanat tarihi terminolojisinde doğru adıyla yer alması gerekmektedir. Kars bölgesinde yürütülen araştırmalarda, yaşam çiçeği tohumu motifine özellikle çatma lahit mezarların dış yüzeylerinde ve mezar taşı şahidelerinde rastlanmıştır. Çalışmanın yöntemsel çerçevesini; motifin kökenini belirlemek amacıyla literatür taraması yapılması, daha iyi anlaşılabilmesi için fotoğraflama ve bilgisayar ortamında çizimlerin hazırlanması, mimari ve el sanatlarında görülen benzer örneklerin tespit edilmesi oluşturmaktadır. Son aşamada ise motif, Anadolu ve diğer bölgelerdeki benzer örneklerle karşılaştırılarak Türk-İslâm sanatındaki yeri, anlamı ve önemi ortaya konulmaya çalışılmıştır.

ABSTRACT: The Flower of Life seed motif consists of a composition of a six-petaled flower form surrounded by a circle symbolizing eternity. Considered a symbol of the source of the universe and eternal life, this motif is found not only in Anatolia but also in various cultures and regions. Therefore, the motif is a multi-layered symbol that has been imbued with various meanings throughout history. Numerous tombstones identified during our field research in Kars' city, district centers, and villages since 2018 provide significant data regarding their floral, geometric, and figural decorations. These decorations sometimes show similarities to examples from other regions of Anatolia, while at other times they exhibit characteristics unique to the region. This study focuses particularly on the Flower of Life seed motif, attempting to evaluate its origin and symbolic meanings. While researchers often classify this motif with names such as rosette, star, star flower, rosette, rose flower, or sunburst, it appears that its name is not always accurately defined. However, just like the pinwheel motif, this motif, which symbolizes the eternal cycle of life and the concept of eternity in religious architecture and tombstones, needs to be correctly identified in the terminology of Art History. In research conducted in the Kars region, the flower of life seed motif was particularly encountered on the outer surfaces of sarcophagus tombs and on tombstone markers. The methodological framework of the study consists of conducting a literature review to determine the origin of the motif, preparing photographs and computer-generated drawings for better understanding, and identifying similar examples in architecture and handicrafts. In the final stage, the motif was compared with similar examples in Anatolia and other regions to reveal its place, meaning, and importance in Turkish-Islamic art.