KARAGÖZ’DE TANZİMAT SONRASI RESMİYETİN MÜZAKERESİ: YANLIŞ ANLAMA VE AMPİRİK İNDİRGEME

Bu makale, Tanzimat sonrasında güç kazanan bürokratik resmiyetin, evrak düzeninin, uzmanlık dilinin ve kamusal ahlak tartışmalarının Karagöz oyunlarında nasıl karşılandığını inceler. Korpus, Cevdet Kudret'in üç ciltlik Karagöz külliyatından amaçlı örneklemle seçilen sekiz oyundan oluşur: Ağalık, Sahte Esirci, Bakkallık, Eczahane, Yazıcı, Çeşme, Kanlı Nigâr ve Salıncak. Yakın okumaya dayanan çözümleme, "ampirik indirgeme"yi soyut ve kurumsal söylemlerin ses, nesne, mekân ve beden aracılığıyla gündelik algı alanına çekilmesi olarak tanımlar. İtibari statü, uzmanlık söylemi, evrak, müşterek mekân ve kamusal ahlak eksenlerinde yürütülen inceleme, yanlış anlamanın rastlantısal bir dil sürçmesinin ötesinde işleyen bir sahne stratejisi olarak okunabileceğine işaret eder. Resmî hitaplar, hukuki formüller ve uzmanlık terimleri ses benzerlikleriyle bozulur. Yazı, kentsel mekân ve ahlak söylemi ise maddi ya da bedensel karşılıklara çevrilir. Karagöz perdesi bu bakımdan, Tanzimat sonrası resmiyetin ve kültürel modernleşmenin halk temaşası içinde yeniden yorumlandığı bir müzakere alanı olarak belirir. Çalışmanın amacı, bu dönüşümlerin halk dili ve sözlü sahne mantığı içinde üstlendiği kültürel işlevi açıklamaktır.

This article examines how bureaucratic formality, documentary practices, expert language, and debates over public morality were received in Karagöz plays after the Tanzimat. Its corpus comprises eight plays purposively selected from Cevdet Kudret's three-volume collection: Ağalık, Sahte Esirci, Bakkallık, Eczahane, Yazıcı, Çeşme, Kanlı Nigâr, and Salıncak. Through close reading, the article defines "empirical reduction" as the relocation of abstract and institutional discourses into everyday perception through sound, objects, space, and the body. The selected examples suggest that misunderstanding can be read as a stage strategy extending beyond incidental verbal error across five related domains: status, expert discourse, documents, shared urban space, and public morality. Official forms of address, legal formulas, and technical terms are displaced through sound-based associations. Writing, urban space, and moral discourse are recast in material or bodily terms. Karagöz thus emerges as an arena in which post-Tanzimat formality and cultural modernization are reinterpreted within popular performance. The article aims to explain the cultural function of these transformations within vernacular language and oral performance logic.