ANADOLU VE KAFKASYA KAVŞAĞINDA GELENEKSEL BİR YILBAŞI KUTLAMASI: KALANDAR
Öz
Dünyanın pek çok coğrafya ve
kültüründe olduğu gibi Anadolu ve Kafkasya coğrafyasında da belli başlı
takvimler ölçeğinde birbirinden farklı veya birbirine benzer yapıda “yılbaşı
kutlaması” düzenlenir. Bu kutlamalardan biri de geleneksel “Kalandar” kutlamasıdır.
Bu çalışmada Kalandarın takvimle ilintisi, kökeni, seyri, özellikleri değerlendirilmekte
ve halk bilimi, halk kültürü açısından taşıdığı önem dikkatlere sunulmaktadır. Yüzyıllardır
süregelen Kalandar kutlamalarında birçok kültürel değer, tarihsel süreç içinde
bazı değişim ve dönüşümlere uğrasa da varlığını devam ettirerek günümüze
ulaştığı saptanmaktadır. Kutlama boyunca şenlikler, seyirlik oyunlar,
hediyeleşmeler, ilginç kostümler, ezgiler, halk dansları ve mani gibi pek çok
somut veya soyut değer, sosyo-kültürel bir zenginlik olarak varlığını
sürdürmektedir. Bu bağlamda birçok kadim halk inanışı ve ritüel yaşam imkânı
bulur. Kutlamalarda pagan ögeler ve insan-doğa-yaşam kavramlarıyla ilintili
olarak; yeniden doğuş, yenilenme, bereket, neşe ve paylaşım sıklıkla vurgulanan
kavramlar/ögelerdir. İnsanlar birbirlerine hediyeler sunarak yakınlık kurmaya
ve paylaşımı özendirmeye çalışır. Kutlamalarda adeta Kalandarla özdeşleşen
“Karakoncolos” oyunu iyilik ve kötülük iyesinin varlığı, insan ve doğaüstü varlıkların
mücadelesi, zaman ve koşulların gerçekliğinin bir temsili olarak icra edilir. Neticede
modern dünya koşullarının her şeyi kendine benzeterek tükettiği bir dönemde,
özünde pek çok kültürel değeri barındıran Kalandar geleneğinin devam
ettirilmesi başlı başına önem arz ettiği tespit edilmektedir. Bu çalışmamızda
da görüleceği üzere Kalandar ve ona dair inanış ve uygulamalar, başta halk
bilim ve antropoloji olmak üzere birçok sosyal bilim disiplini için kayda değer
bilgiler taşıdığı takdirlere sunulmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- AHMET VEFİK PAŞA (2000). Lehce-i Osmanî, (Haz.: Recep Toparlı), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
- AKIN, Ömer (2016). “Kültürel Bellek Bağlamında Maçka Yöresinde Kalandar Kutlaması”, KTÜ Devlet Konservatuarı II. Uluslar arası Müzik ve Dans Araştırmaları Sempozyumu, Bellek ve Kültürel Miras, 18-22 Ekim 2016, Trabzon, s.8-16.
- ALDATMAZ, Nadire (2014). Folklorê Kırmancan Ser o [Kırmancların Folkloruna Dair], Diyarbakır: Roşna Yayınları.
- BAŞGÖZ, İlhan (2015). Küçük Folklor Ansiklopedisi, Ankara: Ürün Yayınları. BOZDAĞLIOĞLU, Yücel (2014). “Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi ve Sonuçları”, Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, Özel Sayı: 3, s.9-32.
- DEMİR, Necati (2012). “Trabzon Yöresinde Zaman, Halk Takvimi ve Sayılı Günler”, Zeitschrift für die Welt der Türken, Vol: 4, No: 1, s.5-21.
- DUVARCI, Ayşe (2005). “Türklerde Tabiat Üstü Varlıklar ve Bunlarla İlgili Kabuller, İnanmalar, Uygulamalar”, Bilig Dergisi, Sayı: 32, s. 125-144.
- DÜZGÜN KARA, Ülkü (2014). “Giresun Halk Takvimi, Sayılı Günler ve Bunlara Bağlı İnanış ve Uygulamalar”, Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl: 6, Karadeniz Özel Sayısı, Bahar-2014, Giresun Sosyal Bilimler Enstitüsü, s.233-256.
- ERGUN, Pervin (2012). “Küresel Dünyanın Tüketim Mitleri Fakeloru’un Başarısı: Yılbaşı mı Kutluyoruz Noel mi?”, Milli Folklor, Yıl: 24, S. 95, Güz 2012, s. 147-160.ESGİN, Mehmet (2012). “Hırıstiyanlık’ta Noel Bayramının ortaya çıkışı ve Türkiye’deki yansımaları”, Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 2, 2 (2012/2), ss. 85-96.
- GOODY, Jack (2017). Mit, Ritüel ve Söz, (Çev.: Damla Sezgi), İstanbul: Küre Yayınları.
- KANTARCI, Zeynep (2017). “Kalandar Kutlaması: Livera (Yazlık) Köyü Örneği”, Sobider Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl: 4, Sayı: 10, Mart 2017, s.491-503.
