BALKAN VE TRAKYA COĞRAFYASINDA KÖKLÜ BİR HALK KÜLTÜRÜ VARLIĞI: GUSLARİLİK (HALK ŞAİRLİĞİ) VE PESNA (HALK EZGİSİ)
Öz
Sözlü anlatım, sözlü gelenek
ve edebiyatı da kapsayan sözlü kültür, ait olduğu toplumun binlerce yıllık
serüvenini özünde barındırmanın yanı sıra, yazılı kültüre de kaynaklık eder. Söz
odağına şekillenen ve belli bir gelenek çerçevesinde ozan, halk şairleri,
destan anlatıcıları gibi temsilcilerle kuşaktan kuşağa aktarılır. Birbirinden
farklı coğrafyalarda ozan, âşık, şaman, kıssahan, halk şairi gibi adlarla
anılan temsilcilerden biri de, Balkanlar ve Trakya’dakiadıyla “guslari”lerdir. Anadolu
sahasındaki âşıkların sazını andıran “gusle” adlı musiki aletiyle ezgili
şiirler, anlatılar icra eden guslarilerle, âşıklar/saz şairleri arasında birtakım
farklılıklar olsa da, ozanlık geleneğinin icrası yönüyle bazı benzerlikler
olduğu da görülür. Guslariliğin karakteristik özellikleri, gelenek içindeki
konumları, anlatı dünyası ve icra yönleri dikkate değer özellikler barındırır. Guslariliğin
tarihsel geçmişinin yanı sıra özellikle Osmanlılar döneminde Türk-İslam kültür
atmosferinin, âşıklık geleneğinin Balkan guslari-halk şairliğinde izler
bıraktığı belirlenir. Guslariliğin yanında ayrıca bu çalışmanın bir diğer
bölümünü oluşturan “pesna” halk ezgileri/şarkıları da ayrıca önem arz eder. Guslarilerin
yanı sıra halk içinden amatör kişilerin söylediği pesnalar, şiir ve ezginin
uyumu bakımından dikkat çeker. Pesnanın, Pomak ve Romanların yanı sıra
Bulgaristan, Makedonya ve Yunanistan’da, Slav coğrafyasında şiir ve müziğin iç
içe olduğu bir tür olarak sözlü gelenekteki yeri, işleyişi ve özellikleri yadsınamaz
niteliktedir. Sonuç olarak; gerek guslarilik kurumu ve gerekse pesna söyleme
geleneğinin, Trakya ve Balkanlar sahasında halk kültürünün önemli ögeleri
olarak bünyelerinde pek çok kültürel değer taşıdığı ve ait oldukları toplumun
kültürel belleğinin yansıması olduğu görülür.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- ASSMAN, Jan (2001). Kültürel Bellek-Eski Yüksek Kültürlerde Yazı, Hatırlama ve Politik Kimlik-, (çev. Ayşe Tekin), İstanbul: Ayrıntı Yayınları. ÇOBANOĞLU, Özkul (1998a). “Âşık Tarzı Şiir Geleneği ve Boşnak Âşık (Gusları) Tarzı Şiir Geleneği Arasında Ortaklıklar Üzerine Tespitler”, Milli Folklor, Yıl: 10, S.39, s.8-24.
- ÇOBANOĞLU, Özkul (1998b). “Sözlü Kompozisyon Teorisi ve Günümüz Halkbilimi Çalışmalarındaki Yeri”, Folkloristik: Prof. Dr. Dursun Yıldırım Armağanı, (ed. M. Özaslan ve Ö. Çobanoğlu), Ankara.
- DARNTON, Robert (1984). The Great Cat Massacre and Other Episod in French Cultural History, New York: Basic Books.
- FOLEY, John Miles (1988). The Theory of Oral Composition History and Methodology, Bloomington: Indiana University Press.
- GAKOVİÇ, Sanya (1998). “Çağdaş Boşnak Edebiyatı ve Türk Dünyası”, Birinci Uluslararası Kıbrıs ve Balkanlar Türk Edebiyatları Sempozyumu, 3-6 Mart, Gazimagosa.
- GENÇKAL, Berkant, Ş. Şehvar BEŞİROĞLU (2014). “Pomaklar ve Pesna Geleneğindeki Pentatonizm”, Uluslar arası Sosyal Araştırmalar Dergisi, C.7, S.33, s.835-854.
- GOODY, Jack (2001). Yaban Aklın Evcilleştirilmesi, (Çev: K. Değirmenci), Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.
- LORD, Albert. 1985. “Central Asiatic and Balkan Epic.”, Fragen der mongolischen Heldendichtung. IV. Asiasitische Forschungen, 101, Wiesbaden, ed. W. Heissing, yeni basımı, Epic Singers and Oral Tradition. A. Lord, New York: Ithaca. 1991, s. 211-244. (Türkçe tercümesi, Metin Ekici “Orta-Asya ve Balkan Destanları Arasındaki İlişkiler”, Türk Kültüründe Nevruz [Hazırlayan Sadık K. Tural] Ankara. AKM Yay. 1995, s. 273-308.).
- MEMİŞOĞLU, Hüseyin (2005). Balkanlarda Pomak Türkleri, İstanbul: Türk Dünyası Araştırmalar Vakfı Yayınları.
- MURKO, Matija. 1990 [1929]. “The Singers and Their Epic Songs.”, Oral-Formulaic Theory. (ed. J. M. Foles.), New York: Garland Publishing. s. 3-30.
