SÖZÜN BÜYÜLÜ GÜCÜ: KIRGIZ TÜRKLERİNİN DESTANLARINDA ANT PRATİKLERİ
Öz
Ant, sözün inandırıcılığını arttırma ve herhangi bir konuda söz verme amacı güden, sözün kutsal gücüne dair inanışı yansıtan bir uygulamadır. Antlar, birtakım nesnelerden ve bazı ritüel davranışlardan yararlanarak karşıdakini ikna etmek amacıyla söylenen çoğu zaman kalıplaşmış sözlerden meydana gelen ikna sözlerinden oluşmaktadır.
Diğer Türk boylarında olduğu gibi Kırgız Türklerinin inançlarında da andın önemli bir yeri vardır. Kırgız Türkleri ant içme uygulaması için “ant berüü, kasam içüü, şert bayloo” sözcüklerini kullanmaktadır. Sözün büyülü gücüne inanan Kırgız Türkleri andını yerine getirmeyenlerin, yalan yere ant içenlerin Kuday ve kutsal ruhlar tarafından cezalandırılacağına inanırlar. Ant içme esnasında yaptırım gücü olduğuna inanılan birtakım ritüeller uygulanmaktadır. Bunlardan en yaygın olanı kişinin kendisine kargış vererek andı sağlamlaştırmasıdır. Bunun yanı sıra kılıç yalama, yırtıcı kuşların veya vahşi hayvanların tırnaklarını yalama, bir nesneyi kertme, ayı derisinin üzerine oturup ayı kafasını ısırarak ant içme, anttan sonra kurban kesme, kuruk veya kamçı sapı üzerinden atlama, demircinin körüğü üzerine ant içme gibi pratiklere başvurulur. Ayrıca Tanrı’yı, doğa olaylarını, silahı, ata ruhlarını anne sütünü, ekmeği ve tuzu kutsal kabul eden Kırgız Türkleri bunları şahit göstererek antlarını pekiştirirler. Bununla birlikte genellikle ak boz kısrak ya da kara koyun kesip kanına ellerini bulayarak ant içme geleneği Kırgız Türkleri arasında görülmektedir. İslam’ın kabulünden sonra ise Kuran’a el basma, Kuran’ı öpme pratiği yaygınlaşır.
Kırgız Türklerinin inanç dünyasında ve sosyal hayatında yer alan bu uygulamalar destanlara da aynen yansımıştır. Bu çalışmada Kırgız Türklerinin ant ile ilgili inanışları, bu inanışlara bağlı olarak uyguladıkları ritüeller ve bunların Kırgız Türklerinin destanlarına yansımaları ele alınacaktır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Abduvaliev, İ. (2010). Kırgız Tilinin Sözdügü I-II, Bişkek.Adilbekova, Hatima (2002). Kırgızca Caŋıl Mırza Destanı’nın Transkripsiyonu ve Türkiye Türkçesine Aktarımı, DEÜ SBE YLT: İzmir.Akmataliyev, A., M. Musakov ve G. Orozova (2007). Kırgız Destanları 2, TDK Yay.: Ankara.Akmataliyev, A. ve K. Kırbaşev (2007). Kırgız Destanları 3 Kococaş Destanı, TDK Yay.: Ankara.Akmataliyev, A. ve A. Caynekova (2009). Kırgız Destanları 4 Mendirman, TDK Yay.: Ankara.Akmataliyev, A. ve A. Kıdırmambetova (2009). Kırgız Destanları 7 Boston, TDK Yay.: Ankara.Akmataliyev, A., A. Kıdırmambetova ve S. Zakirov (2010). Kırgız Destanları 9 Er Soltonoy, TDK Yay.: Ankara.Akmataliyev, A. ve M. Musakov (2013). Kırgız Destanları 13 Canış Bayış, TDK Yay.: Ankara.Alimova, Cıldız (2017). Kırgız Destanları 14 Coodarbeşim Destanı, TDK Yay.: Ankara.Alper, Kezban (2004). Kırgız Destan Geleneği ve Sarinci Bököy Destanı, Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.Bayat, Fuzuli (2007). Türk Mitolojik Sistemi I-II, Ötüken Yay.: İstanbul.Caynakova, Aynek (2004). Caňıl Mirza (Abdıbalık Çorabayev Varyantı), TDK Yay.: Ankara.Çelebi, Fatma (2007). Kırgız Destanları 5 Eşimkul Menen Zuura, TDK Yay.: Ankara.Çelik, Şakire (2010). Caňıl Mirza Destanındaki Epik Unsurlar, İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.Duman, N. Emine (2001). Kızcibek Destanındaki Epik Unsurlar, İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.Durbilmez, Bayram (2005). “Türk Kültüründe ve Fütüvvet-Nâmelerde Üç Sayısı”, Ahilik Araştırmaları Dergisi, S. 2, 1-22._______________ (2008). “Nahçıvan Türk Halk İnanışlarında Mitolojik Sayılar”, Turkish Studies, C. 3, 340-352._______________ (2010). “Romanya Sözlü Türk Edebiyatı Ürünlerinde Mitolojik Sayılar”, Folklor / Edebiyat, S. 64, 245-257._______________ (2011). “Batı Trakya Türk Halk Kültüründe Mitolojik Sayılar”, Zeitschrift für die Welt der Türken / Journal of World of Turks, S.3, 77-93.Egimbaeva, Saule (2012). Kırgız Destanları 10 Güldana-Askazan Baatır, TDK Yay.: Ankara.Gülensoy, Tuncer (2011). Manas Destanı (Türkiye Türkçesi ile), Akçağ Yay.: Ankara.İliç, Yelda (2002). Kırgız Halk Destanı Er Töştük (Gramer-Metin-Çeviri-Dizin), İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.İnan, Abdülkadir (1987). Makaleler ve İncelemeler, TTK Yay.: Ankara.Köse, Nerin (1997). Araştırmalar 2, Millî Folklor Yay.: Ankara._________(2002). Kococaş Destanı (Üsönbayev, Konokbayev ve Ceentayev Varyantları) İnceleme-Metin, Millî Folklor Yay.: Ankara._________(2004). Ak Möör Destanı (Akiyev, Eşmambetov, Baatırbek, Kudaybergenov-Bököçev, Sarıkunan, Kocekov ve Boronbayev Varyantaları), İnceleme-Metin, Millî Folklor Yay.: Ankara._________(2005). Kurmanbek Destanı (Kalık Akıyev Varyantı) İnceleme-Metin, Millî Folklor Yay.: Ankara.Mukasov, Murat (2013a). Kırgız Destanları 11 Kurmanbek, TDK Yay.: Ankara.______________ (2013b). Kırgız Destanları 12 Seyitbek, TDK Yay.: Ankara.Namatov, Mirlan (2001). Kırgızların Küçük Destanı Er Tabıldı (İnceleme ve Transkripsiyon), İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi.Orozobayev, Mayrambek (2013). “Kırgızlarda Bir Gelenek Olarak Yemin Etme ve Yemin için Kullanılan Kelimeler”, ACTA TURCİCA, S. 2, 1-15._____________________(2014). Kırgızcadaki İslam Öncesi Geleneksel İnanç ve İnanışlarla İlgili Söz Varlığı, TDK Yay.: Ankara.Orozova, Gülbara ve Abdıldacan Akmataliyev (2010). Kırgız Destanları 8 Kız Darıyka, TDK Yay.: Ankara.Öyke, Ceyda (2004). Kırgızların Küçük Destanı Baktı Bolot, İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi.Roux, Jean-Paul (1998). Türklerin ve Moğolların Eski Dini, çev. Aykut Kazancıgil, İşaret Yay.: İstanbul.Şentürk-Üçay, Züleyha (2013). Canış Bayış Destanı Moldobasan Musulmankulov Varyantı (Metin-Aktarma-İnceleme), Ankara: Gazi Üniversitesi: Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.Tekalan, Hümeyra Nur (2002). Er Koşoy Destanı Transkripsiyonlu Metin, Aktarma, Gramatikal Dizin, Ankara: Gazi Üniversitesi: Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.Turgut, Belgin (2000). Sarıncı, Bököy-Kedeykan: Köroğlu ile İlgili Kırgız Destanları, İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.Yalçın, Belgin (1999). Canış-Bayış Destanı (Metin-Aktarım-İnceleme), İstanbul: Marmara Üniversitesi Türk Kültürü Araştırmaları Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.Yıldız, Naciye (1995). Manas Destanı (W. Radloff) ve Kırgız Kültürü İle İlgili Tespit ve Tahliller, TDK Yay.: Ankara.
