Kentsel Yeşil Alanlardaki Peyzaj Uygulamalarında Kullanılan Bitkilerin Polinasyon Açısından İrdelenmesi: İstanbul Örneği

Öz

Çiçekli bitkiler ve tozlaştırıcı böcekler milyonlarca yıl boyunca birlikte evrimleşmiştir. Buna paralel olarak bitkilerin çoğu biyotik tozlaşmaya bağımlıdır. Habitat kaybı, egzotik türlerin yayılması, kentsel ısı adası etkisi ve çevresel kirlilik gibi etkenler, polinatör popülasyonlarında belirgin azalışlara yol açmakta ve bu durum ekosistem işlevleri, biyolojik çeşitlilik ve gıda güvenliği açısından önemli tehditler oluşturmaktadır. Kentsel alanlar doğal habitatların yerini alamasa da, uygun planlama ve bitki seçimi ile polinatörler için işlevsel yaşam alanlarına dönüşebilmektedir. Bu çalışma, İstanbul’daki kentsel yeşil alanlarda kullanılan süs bitkilerinin morfolojik ve ekolojik özelliklerini belirleyerek polinasyon potansiyellerini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, arazi gözlemleri ve proje verilerine dayalı floristik analizlerin yanı sıra bitki taksonlarının ekolojik ve morfolojik özellikleri incelenmiş; tür çeşitliliği, zenginliği, düzenliliği, baskınlığı ve alansal benzerliği ekolojik indeksler (Shannon-Wiener, Margalef, Pielou, Berger-Parker, Jaccard) kullanılarak analiz edilmiştir. Araştırma kapsamında kent ormanları, parklar, meydanlar, sahil bandı-kıyı düzenlemeleri ve şev-refüj düzenlemelerini kapsayan on kentsel yeşil alan incelenmiş, arazi çalışmalarında 42 familyaya ait 111 takson tespit edilmiştir. Takson çeşitliliği açısından en yüksek temsil oranı Rosaceae ve Lamiaceae familyalarında gözlenmiş, taksonların %62,2’sinin hem polen hem de nektar kaynağı sağladığı saptanmıştır. Polinatörler açısından en zengin alanlar kent ormanları ve sahil bandı-kıyı düzenlemeleri iken, tüm alanlarda egzotik taksonların yoğun (%69,4) kullanımı, yerli polinatörlerin besin kaynaklarına erişimini kısıtlayarak tozlaşma ve ekosistem işlevlerini sınırlayabilmektedir.Anahtar Kelimeler: kamusal yeşil alan, polinatör dostu bitkiler, biyoçeşitlilik, kent bitkilendirmeleri, egzotik türler

Anahtar Kelimeler

• Kentsel yeşil alanlar
• polinatör dostu bitkiler
• biyoçeşitlilik

Investigation of Plants Used in Landscape Applications in Urban Green Areas in terms of Pollination: The Case of Istanbul

Öz

Flowering plants and pollinating insects have co-evolved over millions of years, and consequently, most plants depend on biotic pollination. Factors such as habitat loss, the spread of exotic species, urban heat island effects, and environmental pollution have led to significant declines in pollinator populations, posing major threats to ecosystem function, biodiversity, and food security. Although urban areas cannot fully replace natural habitats, with appropriate planning and plant selection, they can be transformed into functional habitats for pollinators. This study aims to evaluate the pollination potential of ornamental plants used in urban green spaces in Istanbul by identifying their morphological and ecological characteristics. In addition to floristic analyses based on field observations and project data, the ecological and morphological traits of plant taxa were examined. Species diversity, richness, evenness, dominance, and spatial similarity were analyzed using ecological indices (Shannon–Wiener, Margalef, Pielou, Berger–Parker, and Jaccard). The research encompassed ten public green areas, including urban forests, parks, squares, coastal landscapes, and slope–median arrangements. Field surveys identified 111 taxa belonging to 42 families. The highest taxonomic representation was observed in the Rosaceae and Lamiaceae families, and 62.2% of all taxa were found to provide both pollen and nectar resources. Urban forests and coastal landscapes were the richest sites for pollinators, whereas the high proportion of exotic species (69.4%) across all sites may restrict native pollinators’ access to food sources, thereby limiting pollination processes and ecosystem function.Keywords: Urban green spaces, pollinator-friendly plants, biodiversity, urban planting, exotic species

Anahtar Kelimeler

• Urban green spaces
• pollinator-friendly plants
• biodiversity

Kaynakça

1. Ait Akka, A., Lafraxo, S., Jawhari, F. Z., Sentil, A., Bourhia, M., Aliyounous, Y., Gaafar, A.-R. Z., Bari, A., & Guemmouh, R. (2025). The associations between floral traits and pollinator groups in two Mediterranean mountainous plant communities in the Middle Atlas of Morocco. BMC Ecology and Evolution, 25, 93. https://doi.org/10.1186/s12862-025-02403-w
2. Akkemik, Ü. (2018). Türkiye’nin doğal-egzotik ağaç ve çalıları. Orman Genel Müdürlüğü Yayınları.
3. Aslan, H., & Uslu, A. (2021). Biyoçeşitliliğin geliştirilmesi için polinatör böcekleri çeken bitki türlerinin kentsel peyzajda kullanımı: Kalecik örneği. Journal of Architectural Sciences and Applications, 6(1), 358–373. https://doi.org/10.30785/mbud.888300
4. Bağrıaçık, N. (2017). Polinatör böcekler ve küresel tozlaşma krizi. Journal of the Institute of Science and Technology, 7(4), 37–41. https://doi.org/10.21597/jist.2017.19538
5. Baldock, K. C., Goddard, M. A., Hicks, D. M., Kunin, W. E., Mitschunas, N., Osgathorpe, L. M., Potts, S. G., Robertson, K. M., Scott, A. V., Stone, G. N., Vaughan, P., & Memmott, J. (2015). Where is the UK’s pollinator biodiversity? The importance of urban areas for flower-visiting insects. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 282, 28–49. https://doi.org/10.1098/rspb.2014.2849
6. Baldock, K. C. (2020). Opportunities and threats for pollinator conservation in global towns and cities. Current Opinion in Insect Science, 38, 63–71. https://doi.org/10.1016/j.cois.2020.01.006
7. Baydar, H., & Gürel, F. (1996). Antalya doğal florasında bal arısı (Apis mellifera)’nın polen toplama aktivitesi, polen tercihi ve farklı polen tiplerinin morfolojik ve kalite özellikleri. Agriculture and Forestry, 22, 475–482.
8. Bayraktar, S., Ulus, A., Yener, Ş. D., & Sökmen, E. D. (2025). Türkiye’deki orman fidanlıklarının ekolojik rolü: Doğal ve egzotik türlerin çeşitliliği ve peyzaj üzerindeki etkileri. Bursa Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 39(1), 187–201. https://doi.org/10.20479/bursauludagziraat.1627531

9. Bolmgren, K., Eriksson, O. & Linder, H. P. (2003). Contrasting flowering phenology and species richness in abiotically and biotically pollinated angiosperms. Evolution, 57(9), 200-210.https://doi.org/10.1111/j.0014-3820.2003.tb00380.x
10. Braman, S. K., & Griffin, B. (2022). Opportunities for and impediments to pollinator conservation in urban settings: A review. Journal of Integrated Pest Management, 13(1), 6. https://doi.org/10.1093/jipm/pmac004
11. Brickell, C. (2019). RHS encyclopedia of plants and flowers. Royal Horticultural Society.
12. Caf, A., Canlı, D., Ahıskalı, M., & Polat, R. (2022). Bingöl ili açık yeşil alanlarında kullanılan peyzaj bitkilerinin arıcılık açısından önemi. Türk Doğa ve Fen Dergisi, 11(2), 13–16. https://doi.org/10.46810/tdfd.765794
13. Campbell, B., Khachatryan, H., & Rihn, A. (2017). Pollinator-friendly plants: reasons for and barriers to purchase. HortTechnology, 27(6), 831–839. https://doi.org/10.21273/HORTTECH03829-17%0A
14. Ceylan, G. (1999). Dış Mekan Süs Bitkileri ve Peyzajda Kullanımları. Flora Yayınları, İstanbul.
15. Chrobock, T., Winiger, P., Fischer, M., & van Kleunen, M. (2013). The cobblers stick to their lasts: pollinators prefer native over alien plant species in a multi-species experiment. Biological Invasions, 15, 2577–2588. https://doi.org/10.1007/s10530-013-0474-3
16. Çoban, S., Yener, Ş. D., & Bayraktar, S. (2021). Woody plant composition and diversity of urban green spaces in Istanbul, Turkey. Plant Biosystems-An International Journal Dealing with All Aspects of Plant Biology, 155(1), 83–91. https://doi.org/10.1080/11263504.2020.1727980
17. Çorbacı, Ö. L., Yılmaz, F. Ç. & Müftüoğlu, V. (2018). Analysis of color impact in planting design: A case study of Ankara Milli Egemenlik Park. International Journal of Trend in Research and Development, 5(2), 417–424.
18. Dalrymple, R. L., Kemp, D. J., Flores‐Moreno, H., Laffan, S. W., White, T. E., Hemmings, F. A., & Moles, A. T. (2020). Macroecological patterns in flower colour are shaped by both biotic and abiotic factors. New Phytologist, 228(6), 1972–1985. https://doi.org/10.1111/nph.16737
19. Davis, P. H. (1965). Flora of Turkey and East Aegean Islands. Vol I-IX, Edinburgh University Press.
20. Denisow, B. (2011). Pollen production of selected ruderal plant species in the Lublin area. Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego.
21. Dirr, M. A. (1990). Manual of woody landscape plants: their identification, ornamental characteristics, culture, propagation and uses. Stipes Publishing Co.
22. Dirr, M. A. (2011). Dirr’s encyclopedia of trees and shrubs. Timber Press.
23. Faegri, K., & Van Der Pijl, L. (2013). Principles of pollination ecology. Pergamon Press, Oxford.
24. Fukase, J., & Simons, A. M. (2016). Increased pollinator activity in urban gardens with more native flora. Applied Ecology and Environmental Research, 14(1), 297–310. https://doi.org/10.15666/aeer/1401_297310
25. Garbuzov, M., Fensome, K. A. & Ratnieks, F. L. (2015). Public approval plus more wildlife: twin benefits of reduced mowing of amenity grass in a suburban public park in Saltdean, UK. Insect Conservation and Diversity, 8(8), 107–119. https://doi.org/10.1111/icad.12085
26. Gezer, A., & Gül, A. (2009). Kent ormancılığı, kavramsal-teknik ve kültürel yaklaşımlar. SDÜ Basımevi.
27. Gülsoy, S., & Özkan, K. (2009). Tür çeşitliliğinin ekolojik açıdan önemi ve kullanılan bazı indisler. Turkish Journal of Forestry, 9(1), 168–178. https://doi.org/10.18182/tjf.77505
28. Harrison, T., & Winfree, R. (2015). Urban drivers of plant-pollinator interactions. Functional Ecology, 29(7), 879–888.https://doi.org/10.1111/1365-2435.12486
29. Hayes, J. J., Bell, N. C., Best, L. R., Bruslind, S. R., Johnson, D.O., Mead, M. E., Spofford, T. S. & Langellotto, G. A.(2025). Pacific Northwest native plants and nativecultivars, part I: pollinator visitation. EnvironmentalEntomology, 54(1), 199–214.https://doi.org/10.1093/ee/nvae126
30. Honchar, G. Y., & Gnatiuk, A. M. (2020). Urban ornamental plants for sustenance of wild bees (Hymenoptera, Apoidea). Plant Introduction, 85–86, 93–108. https://doi.org/10.46341/PI2020014
31. Johannsmeier, M. F. (2016). Beeplants of South Africa. Sources of nectar, pollen, honeydew and propolis for honeybees. South African National Biodiversity Institute.
32. Karaca A., Boz, Ö., & Kösoğlu, M. (2008). Nektar ve polen bitkileri. Hasad Yayınları.
33. Kevan, P. G., & Baker, H. G. (1983). Insects as flower visitors and pollinators. Annual Review of Entomology, 28(1), 407–453. https://doi.org/10.1146/annurev.en.28.010183.002203
34. Kocataş, A. (1992). Ekoloji ve çevre biyolojisi. Ege Üniversitesi Basımevi.
35. Korkmaz, A. (2016). Bitkilerde bal arısı polinasyonu. Ceylan Ofset.
36. Korkmaz, A. (2017). Anlaşılabilir arıcılık. Samsun Gıda Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü Yayınları.
37. Lindemann-Matthies, P., Mulyk, L., & Remmele, M. (2021). Garden plants for wild bees–Laypersons’ assessment of their suitability and opinions on gardening approaches. Urban Forestry & Urban Greening, 62, 127181. https://doi.org/10.1016/j.ufug.2021.127181
38. Mach, B. M., & Potter, D. A. (2018). Quantifying bee assemblages and attractiveness of flowering woody landscape plants for urban pollinator conservation. PLOS One, 13(12), e0208428. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0208428
39. Majewska, A. A., & Altizer, S. (2020). Planting gardens to support insect pollinators. Conservation Biology, 34(1), 15–25. https://doi.org/10.1111/cobi.13271
40. Mamıkoğlu, N. G., & Ergüven, E. (2012). Türkiye’nin ağaçları ve çalıları. NTV Yayınları.
41. Matteson, K. C., & Langellotto, G. A. (2011). Small scale additions of native plants fail to increase beneficial insect richness in urban gardens. Insect Conservation and Diversity, 4(2), 89–98. https://doi.org/10.1111/j.1752-4598.2010.00103.x
42. McGarigal, K., & Marks, B. (1995). Fragstats: spatial pattern analysis program for quantifying landscape structure. Pacific Northwest Research Station, USDA-Forest Service.
43. Nuh’un Gemisi Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veritabanı. (2025). Ulusal biyolojik çeşitlilik verileri. Tarım ve Orman Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü. https://nuhungemisi.tarimorman.gov.tr
44. Öder, E. (2006). Uygulamalı arıcılık. Meta Basım Matbaacılık.
45. Ollerton, J., Winfree, R., & Tarrant, S. (2011). How many flowering plants are pollinated by animals? Oikos, 120(3), 321–326. https://doi.org/10.1111/j.1600-0706.2010.18644.x
46. Orman Genel Müdürlüğü. (2013). Bal ormanı eylem planı (2013-2017). Orman ve Su İşleri Bakanlığı.
47. Orman Genel Müdürlüğü. (2018). Bal ormanı eylem planı (2018-2023). Tarım ve Orman Bakanlığı.
48. Özdemir, A. (2025). Kentsel yeşil alanlardaki peyzaj uygulamalarında kullanılan bitkilerin polinasyon açısından irdelenmesi: İstanbul örneği [Yayımlanmış yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü].
49. Özhatay, N., Koçyiğit, M., & Bona, M. (2012). İstanbul’un ballı bitkileri. BAL-DER.
50. Öztürk, F., Erkan, C., Ölçücü, C., Çiriğ, N., Özok, N., & Öğün, E.(2017). Van ili peyzaj bitkilerinin arıcılık açısındandeğerlendirilmesi. Yüzüncü Yıl Üniversitesi TarımBilimleri Dergisi, 27(4), 601–607.https://doi.org/10.29133/yyutbd.316240
51. Öztürk, F., & Görhan, K. Ö. (2021). Seyhan (Adana) ilçesi peyzaj bitkilerinin arıcılık açısından değerlendirilmesi. ISPEC Journal of Agricultural Sciences, 5(4), 939–948. https://doi.org/10.46291/ISPECJASVOL5ISS4PP939-948
52. Pearson, D. E., DePuy, A. L., & Kuhlman, M. P. (2025). Inspiring citizens and municipalities to initiate pollinator conservation: the urban pollinator matrix modeling tool. Urban Ecosystems, 28(2), 1–13. https://doi.org/10.1007/s11252-025-01703-9
53. Pielou, E. C. (1966). The measurement of diversity in different types of biological collections. Journal of Theoretical Biology, 13, 131–144.
54. Polunin, O. (1969). Flowers of Europe. A field guide. Oxford University Press.
55. Ponder, M. V., Frankie, G. W., Elkins, R., Frey, K., Coville, R., Schindler, M., Guerrero, S. L., Pawelek, J. C., & Shaffer, C. (2013). How to attract and maintain pollinators in your garden. University of California Agriculture and Natural Resources. https://anrcatalog.ucanr.edu/pdf/8498.pdf
56. Poole, O., Costa, A., Kaiser‐Bunbury, C. N., & Shaw, R. F. (2025). Pollinators respond positively to urban green space enhancements using wild and ornamental flowers. Insect Conservation and Diversity, 18(1), 16–28.https://doi.org/10.1111/icad.12779
57. Potts, S. G., Biesmeijer, J. C., Kremen, C., Neumann, P., Schweiger, O., & Kunin, W. E. (2010). Global pollinator declines: Trends, impacts and drivers. Trends in Ecology and Evolution, 25(6), 345–353. https://doi.org/10.1016/j.tree.2010.01.007
58. Potts, S. G., Imperatriz-Fonseca, V. L., Ngo, H. T., Biesmeijer, J. C., Breeze, T. D., Dicks, L. V., Garibaldi, L. A., Hill, R., Settele, J., & Vanbergen, A. J. (2016). The assessment report on pollinators, pollination and food production. https://files.ipbes.net/ipbes-web-prod-public-files/downloads/pdf/individual_chapters_pollination_20170305.pdf
59. Raguso, R. A., & Pichersky, E. (1999). New perspectives in pollination biology: Floral fragrances. Plant Species Biology, 14, 95–120. https://doi.org/10.1046/j.1442-1984.1999.00014.x
60. Ranalli, R., Borghesan, S., Labra, M., & Biella, P. (2025). From cities to refuges for pollinators: Urban practices for enhancing pollinator habitats in changing landscapes. Journal of Applied Ecology, 62(3), 1–8. https://doi.org/10.1111/1365-2664.70005
61. Reverté, S., Retana, J., Gómez, J. M., & Bosch, J. (2016). Pollinators show flower colour preferences but flowers with similar colours do not attract similar pollinators. Annals of Botany, 118(2), 249–257. https://doi.org/10.1093/aob/mcw103
62. Richter, G. (1981). Handbuch Stadtgrün: landschaftsarchitektur im stâdtischen freiraum. BLV-Verlag.
63. Salisbury, A., Armitage, J., Bostock, H., Perry, J., Tatchell, M. & Thompson, K. (2015). Enhancing gardens as habitats for flower‐visiting aerial insects (pollinators): should we plant native or exotic species? Journal of Applied Ecology, 52(5), 1156–1164. https://doi.org/10.1111/1365-2664.12499
64. Sánchez-Bayo, F., & Wyckhuys, K. A. (2019). Worldwide decline of the entomofauna: A review of its drivers. Biological Conservation, 232, 8–27. https://doi.org/10.1016/j.biocon.2019.01.020
65. Sarı, D., & Karaşah, B. (2025). Polinasyon süreçlerini destekleme özellikleri açısından üniversite yerleşke bitkilerinin incelenmesi. Bahçe, 54, 147–156. https://doi.org/10.53471/bahce.1555552
66. Sarı, D. (2021). Kent parklarında kullanılan bazı odunsu süs bitkilerinin polinasyon değerleri bakımından irdelenmesi. Turkish Journal of Forest Science, 5(2), 562–577. https://doi.org/10.32328/turkjforsci.985588
67. Sarı, D. (2022). Kentsel peyzajda kullanılan odunsu taksonların arı çekme potansiyelleri bakımından değerlendirilmesi; Artvin kent merkezi örneği. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Tarım ve Doğa Dergisi, 25(5), 986–998. https://doi.org/10.18016/ksutarimdoga.vi.969594
68. Saunders, M. E. (2018). Insect pollinators collect pollen from wind‐pollinated plants: implications for pollination ecology and sustainable agriculture. Insect Conservation and Diversity, 11(1), 13–31. 10.1111/icad.12243
69. Şengönül, S., & Yılmaz, H. (2008). Atatürk arboretumu ağaç ve çalıları. Atatürk Arboretumu Yayını.
70. Sinnathamby, S., Assefa, Y., Granger, A. M., Tabor, L. K., & Douglas-Mankin, K. R. (2013). Pollinator decline: US agro-socio-economic impacts and responses. J Nat Environ Sci, 4(1), 1–13.
71. Sorkun, K. (2008). Türkiye’nin nektarlı bitkileri; polenleri ve balları. Palme Yayıncılık.
72. Theodorou, P., Albig, K., Radzevičiūtė, R., Settele, J., Schweiger, O., Murray, T. E., & Paxton, R. J. (2017). The structure of flower visitor networks in relation to pollination across an agricultural to urban gradient. Functional Ecology, 31(4), 838–847. https://doi.org/10.1111/1365-2435.12803
73. Tik, R., & Kaya, T. (2025). Peyzaj bitkilerinin polinatörler açısından değerlendirilmesi “Iğdır Üniversitesi Şehit Bülent Yurtseven Kampüsü.” KSÜ Tarım ve Doğa Dergisi, 28(3), 764–777. https://doi.org/10.18016/ksutarimdoga.vi.1634240
74. Türkiye Bitkileri Veri Servisi. (2023). TÜBİVES. http://194.27.225.161/yasin/tubives/index.php
75. Türkiye Su Enstitüsü. (2018). İstanbul and water: supplying water to a metropolis. In The Ministry of Agriculture and Forestry, Turkish Water Institute.
76. Ulus, A., Yener, Ş. D., Sökmen, E. D., Tanfer, M., &Bayraktar, S. (2025). Kampüs yeşil alanlarındaki odunsu bitki çeşitliliğinin sürdürülebilir yönetimi: İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa, Bahçeköy kampüsü örneği. Anadolu Orman Araştırmaları Dergisi, 11(1), 111–120. https://doi.org/10.53516/ajfr.1618412
77. United Nations Environment Programme. (2010). UNEP Annual Report. https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/undp/library/corporate/Executive%20Board/2011/annual-session/english/AAC-Annual-Report-for-2010.pdf
78. Willmer, P. (2011). Pollination and floral ecology. Princeton University Press.
79. World Flora Online. (2023). WFO World Flora Online. http://www.worldfloraonline.org/
80. Yaltırık, F., & Efe, A. (2000). Dendroloji ders kitabı. İstanbul Üniversitesi Yayınları.
81. Yener, Ş. D. (2012). İstanbul’da peyzaj düzenlemelerinde kullanılan odunsu bitkiler üzerine araştırmalar [Yayımlanmış doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü].