A Look At Emotıonal Status In Lehce-ı Osmanı

Öz

Lehce-i Osmânî, written in the 19th century by Ahmet Vefik Paşa, a prominent figure of the Tanzimat era, is regarded as the first modern example of Turkish lexicography and stands as a national dictionary that adopts Turkish words as headwords with explanations provided in Turkish. The subject of this study is the examination of emotion terms (such as joy, sadness, grief, fear, anger, compassion, etc.) and mental states found in Lehce-i Osmânî in terms of their meaning and usage, as well as the analysis of the intra-dictionary representation and the lexicographical perspective of emotion-related words in Ahmet Vefik Paşa's compilation. The study aims to identify the conceptual fields of words related to emotional states in Lehce-i Osmânî, to classify these words systematically, and to analyze their definitions and layers of meaning. Through this investigation, it seeks to provide insights into the linguistic culture and the understanding of emotions during the Ottoman period. Treating a fundamental source like Lehce-i Osmânî specifically as an "emotion dictionary" aims to provide a lexical analysis of how emotion terms and mental states are positioned within this classical work.

Anahtar Kelimeler

• Lehce-ı Osmanı
• Dictionay
• Emotion
• Psychological State.

LEHCE-İ OSMÂNÎ’DE DUYGUSAL DURUMLARA BAKIŞ1

Öz

Türk sözlükçülüğünün ilk modern örneği olarak kabul edilen ve 19. yüzyılda Tanzimat döneminin öncü ismi Ahmet Vefik Paşa tarafından kaleme alınan Lehce-i Osmânî, Türkçe kelimeleri madde başı yapan ve açıklamaları yine Türkçe sunan millî bir sözlüktür. Bu çalışmanın konusu Lehce-i Osmânî sözlüğünde geçen duygu terimleri (sevinç, üzüntü, keder, korku, öfke, merhamet vb.) ve ruhsal durumları, bu terimlerin anlam, kullanım bakımından incelenmesi ve Osmanlı döneminde Ahmet Vefik Paşa’nın derlemesinde yer alan duygu ile ilgili kelimelerin sözlük içi temsili ve sözlükçü bakış açısının çözümlenmesidir. Çalışmada Lehce-i Osmânî sözlüğünde yer alan duygusal durumlara dair kelimelerin kavram alanlarını tespit etmek, bu kelimeleri sistematik bir şekilde tasnif etmek, açıklamalarını ve anlam katmanlarını çözümlemek ve bu inceleme üzerinden Osmanlı dönemi dil kültürü ve duygu anlayışı hakkında ipuçları sunmak amaçlanmaktadır. Lehçe i Osmâni gibi temel bir kaynağın “duygu sözlüğü” odağında ele alınması, bu klasik eserde duygu terimlerinin ve ruhsal durumların nasıl konumlandığı üzerine bir sözlüksel bir analiz sunmayı amaçlar.

Anahtar Kelimeler

• Lehce-i Osmânî
• Sözlük
• Duygu
• Ruhsal Durum.

Kaynakça

1. Akün, Ö. F. (2003). Lehçe-i Osmânî. TDV İslam Ansiklopedisi, 27, 127-128.
2. Gözütok, A. (1997). Türkiye Türkçesinin İlk Sözlüğü Lehce-i Osmânî. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (24), 29-37.
3. Hirik, E. (2021). Türkiye Türkçesinde Mental İsimler. Dil Araştırmaları, Journal of Language Studıes, 28, 1307-7821.
4. İlter, E. (2019), Karahanlı Türkçesinde Duygu Fiilleri. (Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
5. Öztürk, E. (2025). Lehcetü’l Lügat ve Lehce-i Osmânî’den Hareketle 18. Ve 19. Yüzyıl Söz Varlığı. (Doktora tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
6. Şahin, S. (2013). Eski Türkçede Duygu Fiilleri. Arslan, M. (Ed). UTEK’13.Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Kongresi Bildiri Kitabı II (17-19 Mayıs 2013 / Saraybosna) 341-349. Sarajevo: International Burch University.
7. TDK, Türkçe Sözlük (2023). Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Toparlı, R. (2000). Lehce-i Osmânî Ahmet Vefik Paşa. Türk Dil Kurumu Yayınları.

9. Yıldız, H. (2020). Eski Uygurcada Mental Fiiller Arası Geçişler Üzerine Notlar. Gazi Türkiyat, 2020 (26), 105-125.