Arapgirli Ali Baba Rûmî’nin Dürrü’l-Fu’âd ve Şeyhü’l-İrşâd’ında Hz. Peygamber

Öz

19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başında ömür sürdüğü düşünülen Ali Baba Rûmî; Gaziantep, Arapgir ve Maden’i içine alan coğrafyada yaşamış bir Kâdirî şeyhidir. Şairin on bir eseri olmakla birlikte bunlardan sadece Dürrü’l-fu’âd ve şeyhü’l-irşâd günümüze kadar gelmeyi başarabilmiş, dolayısıyla onun hakkındaki bilgiler bu eserinden elde edilmiştir. Müellif eserini; ekber tarikat olarak gördüğü Kâdirîliğin tasavvuf geleneğindeki mümtaz yerini muhataplarına anlatmak, Abdülkâdir Geylânî hakkında ortaya atılan dedikodu kabîlinden iddiaları çürütmek, halkı ve müritlerini batıl cereyanlardan korumak gibi amaçlarla kaleme almıştır. Ana bölümleri mesnevi nazım biçimiyle kaleme alınan eser 9526 beyitten oluşmaktadır. Öte yandan eserde farklı biçim ve türlerde yazılmış çok sayıda müstakil manzume ile çoğunluğu Arapça olmak üzere yaklaşık 145 sayfa tutarında mensur alıntılar da bulunmaktadır. Mehdî’nin zuhurundan Abdülkâdir Geylânî ve İbnü’l-Arabî’nin eserlerinin tahrif edilmesine, tıraş adabından derviş kıyafetlerine varıncaya kadar dinî ve tasavvufi pek çok mevzuyu bünyesinde barındıran Dürrü’l-fu’âd, muhteva yönünden oldukça zengin bir eserdir. Bu zengin muhteva içinde yer alan konulardan biri de Hz. Peygamber’dir. Tasavvufi mevzularda muhataplarına telkinlerde bulunan şair, sözlerini Hz. Peygamber’in hadisleriyle desteklemiştir ve onun yaşantısından örnekler vermiştir. Öte yandan ona duyduğu muhabbeti gerek mesnevi içindeki beyitlerde gerekse naat türündeki manzumerde dile getirmiştir. Bu çalışmada Dürrü’l-fu’âd ve şeyhü’l-irşâd’da yer alan Hz. Peygamber’e dair beyit ve manzumeler incelenecek, böylece mutasavvıf bir şairin zihin dünyasındaki Hz. Peygamber tasavvuru ortaya konulmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslam Edebiyatı
• Tasavvuf
• Ali Baba Rûmî
• Dürrü’l-fu’âd
• Hz. Muhammed.

The Prophet Muhammad in Durr al-Fu’âd and Sheikh al-Irshâd of Arapgirli Ali Baba Rûmî

Öz

Ali Baba Rûmî, who is thought to have lived in the late 19th and early 20th centuries, was a Qâdirî sheikh who lived in Gaziantep, Arapgir and Maden. Although the poet has eleven works, only Durr al-fu'âd and sheik al-ırshâd have survived to the present day, so the information about him is obtained from this work. The author wrote his work with the aim of explaining to his interlocutors the privileged place of Qādirīism, which he regarded as the āber order, in the Sufi tradition, refuting the rumor-like claims about ʿAbd al-Qādir al-Ghaylānī, and protecting the people and his disciples from superstitious movements. The work, the main parts of which are written in masnavi verse form, consists of 9526 couplets. On the other hand, the work also contains many independent verses written in different forms and genres and approximately 145 pages of prose excerpts, mostly in Arabic. Durr al-fu'âd is a very rich work in terms of content, containing many religious and mystical topics ranging from the appearance of the Mahdi to the falsification of the works of 'Abd al-Qâdir Ghaylânî and Ibn al-'Arabî, from shaving etiquette to dervish clothes. One of the subjects included in this rich content is the Prophet Muhammad. The poet, who advised his interlocutors on Sufi matters, supported his words with the Prophet's hadiths and gave examples from his life. On the other hand, he expressed his love for him both in the couplets of the masnavi and in the verses of the naat genre. In this study, the couplets and verses about the Prophet Muhammad in Durr al-fu'âd and sheik al-ırshâd will be analyzed, and thus the conception of the Prophet Muhammad in the mind of a Sufi poet will be tried to be revealed.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Islamic Literature
• Islamic Mysticism
• Ali Baba Rûmî
• Durr al-Fu’âd
• Prophet Muhammad.

Kaynakça

1. Abdulkâdir Geylânî. Cilâu’l-hâtır Marifet Yolu. çev. Osman Güman. Gelenek Yayınları, 52. Basım, 2023.
2. Aclûnî, İsmail b. Muhammed. Keşfü’l-Hafâ Halk Arasındaki Rivayetlerin İlmî Değeri. çev. Mustafa Genç. İstanbul: Beka Yayıncılık, 2021.
3. Addas, Claude. Ehl-i Beyt-i Muhammedî Muhammedî Silsile Tasavvufta Hz. Peygamber’e Muhabbet ve Bağlılık. çev. Birol Biçer. İstanbul: Sufi Kitap, 2021.
4. Akdemir, Hikmet-Kiraz, Seydi. Kutlu Hırkayla Taltif Edilen Bir Şiir: Kaside-i Bürde Üzerine Yazılmış Bir Haşiye ve Hulâsası. Erzurum: Fenomen Yayıncılık, 2024.
5. Ali Baba İbn Seyyid İbrahim. Dürrü’l-Fu’âd ve Şeyhü’l-İrşâd. Yazma Eser. Nadir Eserler: Marmara Üniversitesi Kütüphanesi, YZ0065, 674.
6. Bedir, Murteza. “Sünnet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/150-153. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
7. Bursevî, İsmail Hakkı. Ferâhu’r-Rûh. haz. Mustafa Utku. 6 Cilt. Bursa: Uludağ Yayıncılık, 2000.
8. Çelebioğlu, Âmil. Türk Mesnevî Edebiyatı Sultan İkinci Murad Devri. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2018.

9. Döner, Nuran. Tasavvuf Kültüründe Hz. Peygamber Tasavvuru. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
10. Fahrüddin Irâkî. Lemâat Parıltılar. haz. Saffet Yetkin. İstanbul: MEB Yayınları, 1993.
11. Gürer, Dilaver. “Klâsiklerimiz/VII ‘el-fethu’r-rabbânî ve’l-feyzu’r-rahmânî’ (Abdülkâdir el-Geylânî-ö.561/1166)”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 3/8 (2002), 161-172.
12. İbnü’l-Arabî. Füsûsu’l-Hikem. çev. M. Nuri Gençosman. İstanbul: Ataç Yayınları, 2016.
13. İleri, Merve. Şifa Kaynaklı Teberrük Hadisleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
14. Karakoç, Sezai. Edebiyat Yazıları-I. İstanbul: Diriliş Yayınları, 2014.
15. Kazıcı, Ziya. Osmanlı Kültüründe Hz. Peygamber. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2020.
16. Keskinkılıç, Esra. Eşrefoğlu Rûmî Tarikatnâme. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1996. The Prophet Muhammad in Durr al-Fu’âd and Sheikh al-Irshâd of Arapgirli Ali Baba Rûmî • 431 marifetname | ISSN: 2757-752X
17. Kılıç, Mahmud Erol. Sufi ve Şiir Osmanlı Tasavvuf Şiirinin Poetikası. İstanbul: Sufi Kitap, 2017.
18. Mermer, Kenan. Tasavvuf Edebiyatı İsimler, Kavramlar ve İlişkiler Ağına Metodik Bir Yaklaşım (9-13. yüzyıl). Bursa: Bursa Akademi Yayınları, 2023.
19. Ocak, Ahmet Yaşar. Tasavvuf, Velâyet ve Kâinatın Görünmez Yöneticileri Tarihsel, Sosyolojik ve Eleştirel Bir Yaklaşım. İstanbul: Alfa Yayınları, 2021.
20. Ökten, Sadettin. İçimde AVM var! Şehir ve Medeniyet. İstanbul: Tutikitap Yayınları, 2015.
21. Öztürk, Erdem Can, Su Kasîdesi Şerhi. Ankara: İksad Yayınevi, 2022.
22. Schimmel, Annemarie. İslamın Mistik Boyutları. çev. Erhan Kocabıyık. İstanbul: Alfa Yayınları, 2020.
23. Şenödeyici, Özer. Nesîmî ve Hurufilik Kitabı. İstanbul: Kesit Yayınları, 2015.
24. Terzi Sarı, Beyza. “Muhammediye”. Zemin Metinler. ed. Burak Koç - Peyami Safa Gülay. Konya: Loras Yayınları, 2021.
25. Tökel, Dursun Ali. “Bir ‘Kendilik Kılavuzu’ Olarak Zemin Metinler”. Zemin Metinler. ed. Burak Koç - Peyami Safa Gülay. 21-52. Konya: Loras Yayınları, 2021.
26. Tökel, Dursun Ali. “Türklükle İslamlığı Yoğuran Eser: Muhammediye”. Zemin Metinler. ed. Burak Koç - Peyami Safa Gülay. Konya: Loras Yayınları, 2021.
27. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2. Basım, 2016.
28. Ümütlü, Selim. Arapgirli Ali Baba Rûmî’nin Dürrü’l-Fu’âd ve Şeyhü’l-İrşâd’ı (İnceleme, Edisyon Kritikli Metin, İndeks). Çorum: Hitit Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
29. Yeniterzi, Emine. Divan Şiirinde Na’t. Ankara: TDV Yayınları, 1993.