Şeyh Mahmûd ez-Zokaydî ve Tecvîd Risalesi

Öz

Şeyh Mahmûd ez-Zokaydî (ö. 1877-1945), döneminin önemli âlimlerden biri olup muhtelif ilimlere dair yirmi bir eser telif etmiştir. Kaleme alınan bu eserlerin büyük bir kısmı akademik çalışmalarda tez ve makale olarak incelenmiştir. Bu çalışmada, Mahmûd ez-Zokaydî’nin medrese öğrencilerinde eksik gördüğü yönleri tamamlamak amacıyla kaleme alıp medrese ders müfredatına dâhil ettiği Tecvîd risalesi adlı eserinin muhteva analizi ve neşri gerçekleştirilmiştir. Mezkûr eserin bilinen tek nüshası Zokayd Medresesi Kütüphanesi’nde bulunmaktadır. Eser, tecvîd konularının birçoğunu içermekle beraber bilhassa med bahisleri ve harflerin mahreçleri hususunda tafsilatlı izahlar sunmaktadır. Çalışmada öncelikle, tecvîd ilminin tarihsel gelişimi ve Siirt havzasındaki medreselerde tecvîd ve Kur’ân tilaveti tedrisinin mahiyeti ele alınarak detaylandırılmıştır. Ardından, müellifin hayatı ve ilmî şahsiyeti incelenmiş, risalenin içeriği detaylı bir şekilde tahlil edilmiştir. Tecvîd risalesi, klasik tecvîd meselelerini müellifin özgün yaklaşımıyla ele alması açısından büyük bir öneme sahiptir. Eserin neşri, elimizde bulunan tek nüsha üzerinden yapılmış ve böylece hem bölgenin tecvîd literatürüne katkı sağlanması hem de ilmî camianın istifadesine sunulması hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kırâat
• Kur’ân
• Tecvîd
• Şeyh Mahmûd ez-Zokaydî
• Tecvîd Risalesi

Sheikh Mahmûd Ez-Zokaydî and Tajwıd’s Handbook

Öz

Sheikh Mahmûd al-Zokaydî (d. 1877-1945) was one of the important scholars of his time and wrote twenty one works on various disciplines. Most of these works have been examined in academic studies as theses and articles. In this study, the content of Sheikh Mahmûd ez-Zokaydî's work called Tecvîd Risalesi (Tajweed Handbook), which he wrote to complete the aspects he saw as deficient in madrasah students and included in the madrasah curriculum, was analyzed and published. The only known copy of the work is in the Zokaydî Madrasah Library. The work includes many of the tajweed topics and provides detailed explanations, especially on the subject of madrasah topics and the origins of letters. In the study, firstly, the historical development of the science of tajweed and the nature of the tajweed and Quran recitation education in the madrasahs in the Siirt region were discussed and detailed. Then, the author's life and scientific personality were examined, and the content of the treatise was analyzed in detail. The tajweed treatise has great importance in terms of addressing the classical tajweed issues with the author's original approach. The publication of the work was made based on the single copy we have, and thus, it was aimed to contribute to the tajweed literature of the region and to present it to the benefit of the scientific community.

Anahtar Kelimeler

• Recitation
• the Quran
• Tajwîd
• Sheikh Mahmûd ez-Zokaydi
• Discipline of Tajwîd

Kaynakça

1. Mustafa Atatürk, Kemal. Nutuk. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1969.
2. Bayrak, Hüseyin. Mahmûd b. Abdülkahhâr’ın Şerhu’l-Ma’fuvvât Adlı Eserindeki Konuların Mezhepler Arası ve Değerlendirilmesi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
3. Bozan, Metin. “Şeyh Mahmûd ez-Zokaydî ve Kitâbu’d-dâ’ ve’d-devâ’ Adlı eseri”. Uluslararası Siirt Sempozyumu. İzmir: Birleşik Matbaa, 2007.
4. Çiçek, Sıtkı. Siirt Arap Diyalektinde Kullanılan Atasözü ve Deyimler. Ankara: Sonçağ Yayınları, 2020.
5. Hamed, Gânim Kaddûrî. Şerhu Mukaddimeti’l-Cezeriyye. Cidde: Merkezu’dDirâsâti ve’l-Ma’lûmâti’l-Kur’âniyye, 2008.
6. Heysemî, Ebu’l-Hasan Nûruddîn ʿAlî b. Ebî Bekr b. Suleymân. Mecmaʿu’zzevâîd ve menbaʿu’l-fevâid. ed. Husâmeddîn el-Kudsî. Kahire: Mektebetu’l-Kudsî, 1994.
7. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn b. el-Cezerî Muhammed.en-Neşr fi’lkırââti’l-ʿaşr. Beyrut: el-Matbaʿatu’t-Ticâriyyetu’l-Kubrâ, ts.
8. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn b. el-Cezerî Muhammed.et-Temhîd fî ʿilmi’t-tecvîd. thk. ʿAlî Huseyn el-Bevvâb. Riyad: y.y., 1405.

9. Koyuncu, Recep. “Mustafa Niyâzî Efendi ve ‘Umdetü’l-Kâriîn Adlı Tecvîd Risalesi”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/2 (2020).
10. Memduhoğlu, Adnan. “Molla Mahmud Zokaydî ve er-Risâle fi’d Dâd ve’t-Tâ”. Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/2 (2015).
11. Memduhoğlu, Adnan. “Tâhî, Abdurrahman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 2019.
12. Mısrî, Ebü’l-Hasen Emîr Alâüddîn Alî b Balabân b Abdillâh. el İhsân fî takrîbi Sahîhi İbn Hibbân. ed. Şuayb el-Erna’ût. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1988.
13. Muhammed, Suhaib. Şeyh Mahmûd ez-Zokaydî’nin “Tavdîhu’l-mesâlik” Adlı Eserinin Edisyon Kritiği. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
14. Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b Abdillâh b Muhammed el-Hâkim. el-Müstedrek ‘ala’s-sahîheyn. ed. Mustafa Abdulkadir ‘Ata. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1990.
15. Özbek, Ömer. Çağdaş Bir Tecvit Denemesi. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2019.
16. Özcan, Abdullah - Sevgili, M. Macit. “Molla Halil es-Siirdî’nin Biyografisi”. Molla Halil es-Siirdî. ed. M. Macit Sevgili vd. 1/21-46. İstanbul: Beyan Yayınları, 2019.
17. Özcan, Abdullah. “Molla Halil Kitaplığı Eserleri ve İlgili Çalışmalar”. Molla Halil es-Siirdî. ed. M. Macit Sevgili vd. 1/47-93. İstanbul: Beyan Yayınları, 2019.
18. Salnâme-i Nezâret-i Ma’arif-i Umûmiyye. İstanbul: Dâru’t-Tibâ’ati’l-‘Âmire, 1316.
19. Sevgili, Abid. Şeyh Mahmûd ez-Zokaydî ve ed-Da’ ve’d-Devâ Adlı Eseri. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
20. Sevgili, Hamit. “Risâle fi’l-Eymân li’ş-Şeyh Mahmud ez-Zukaydî”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/15 (2016).
21. Sevgili, Hamit. “Şeyh Mahmûd ez-Zokaydî ve ‘İzâletü’ş-Şübeh fî Tezkiyeti’l Luhûm fi’l-İslâm’ Adlı Eseri”. Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/2 (2016), 51-77.
22. Sevgili, Şeyh Fudayl. Menakibu’l- Validi’l-Üstad eş-Şeyh Mahmûd ez-Zokaydî ve’l-Ced eş-Şeyh Abdulkahhar. Siirt:
23. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn ʿAbdurrahmân b Ebî Bekr b Muhammed el-Hudayrî, ed-Durru’l-mensûr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
24. Şan, Lokman. “Yakın Dönem Doğu Bölgesinde Kırâat İlmi”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmaları Dergisi.
25. Tetik, İbrahim. “Tecvîd İlminin Tarihsel Gelişimi”. Tarihten Günümüze Kıraat İlmi Uluslararası II. Kırâat Sempozyumu (Kasım 2017). İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2021.
26. Tetik, İbrahim. “Tecvîd Kelimesinin Semantik Analizi”. Universal Journal of Teology 2/3 (2017).
27. Ünalan, Abdullah. Molla Mahmmûd es-Si’irdî “Dert ve Çare”. İzmir: Albi Yayınları, 2013.
28. Yeşil, Selman. Harîrî’nin Lahn Anlayışı. thk. M. Nafi Arslan. İstanbul: Nida Akademi, 2023.
29. Zokaydî, Şeyh Mahmud. Şerhun alâ Diyâi basîreti’l-kalbi’l-arûf fi’t-tecvîd ve’r-resm ve farşi’l-hurûf. Müellif Hattı.