The Possibility of Using Artificial Intelligence in Sirah Studies

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 1, 301 - 327, 30.06.2025

Abdulaziz Kıranşal

Öz

Artificial intelligence technologies, which have developed rapidly in recent years, have begun to be used in theology and siyar studies, as in all scientific fields, with features such as text mining, comparative analysis, natural language processing, classification and content summarization through systems capable of rapidly analyzing large data sets. This article examines the opportunities provided by AI technologies in Sīrah studies, as well as the ethical risks they entail. AI technologies offer many new possibilities in Sīrah research, such as data and text mining, prosopography and social network analysis, visualization and simulation, spatial analysis, and mapping. However, Sīrah studies are not merely the transmission of historical information. As the field centers on the life of the Prophet Muhammad, it serves as a fundamental reference shaping the belief, morality, legal systems, and value structures of Islamic societies. For this reason, it is essential to develop methods for AI-supported Sīrah research that do not neglect the religious mission of the Prophet Muhammad and the essential spirit of Sīrah. In this context, the ambiguity of AI algorithm processes, the fact that the data sets feeding these applications are largely digitized from Western-centric sources, and the potential of AI algorithms to reflect the values of their developers pose significant ethical risks. Furthermore, the absence of mechanisms that can evaluate whether the analyses and data produced by these systems are methodologically and contextually consistent with the tradition of Islamic sciences exacerbates these risks. Additionally, the lack of a specific “AI Ethics Guideline for Theology Studies” highlights the necessity of adopting a distinct and cautious approach to AI use in the field of Sīrah. Otherwise, the uncontrolled and unregulated use of AI technologies, devoid of ethical principles, may lead to the development of a perception of the Prophet Muhammad that is detached from his spiritual status, the Qur'an, and Islamic values. This could result in serious ethical problems such as the erosion of religious values, misinformation, semantic distortions, and shifts in collective perception.

Anahtar Kelimeler

Islamic Hıstory , Sīrah , Digitalization , Artificial Intelligence , Prophet Muhammad , Ethics.

Siyer Araştırmalarında Yapay Zekâ Kullanım İmkânı

Öz

Son yıllarda hızla gelişen yapay zekâ teknolojileri, geniş veri setlerini hızlı bir şekilde analiz etme kapasitesine sahip sistemler aracılığıyla; metin madenciliği, karşılaştırmalı analiz, doğal dil işleme, sınıflandırma ve içerik özetleme gibi özellikleriyle tüm ilmi alanlarda olduğu gibi, ilahiyat ve Siyer çalışmalarında da kullanılmaya başlanmıştır. Bu makale Siyer araştırmalarında yapay zekâ teknolojilerinin sağladığı imkanlar ve beraberinde getirdiği etik riskleri ele almaktadır. Yapay zekâ teknolojileri, Siyer araştırmalarında veri ve metin madenciliği, prosopografi ve sosyal ilişki analizi, görselleştirme ve simülasyon, mekânsal analiz ve haritalandırma gibi birçok yeni imkân sunmaktadır. Ancak Siyer sahası yalnızca tarihi bilgilerin aktarılmasından ibaret değildir. Zira Siyer Hz. Peygamberin hayatını konu alması bakımından İslam toplumlarının inanç, ahlak, hukuk ve değerler sistemini şekillendiren temel referanslara kaynaklık etmektedir. Tüm bunlardan dolayı yapay zekâ destekli Siyer araştırmalarında Hz. Peygamber’in dini misyonunu ve Siyer’in temel ruhunu ihmal etmeyecek yöntemler geliştirilmesi gerekmektedir. Bu bağlamda yapay zekâ algoritmalarının işleyiş süreçlerinin belirsizliği, yapay zekâ uygulamalarına kaynaklık eden veri setlerinin büyük oranda batı menşeli kaynaklardan dijitalleştirilmiş olması, yapay zekâ algoritmalarının geliştiricilerinin değerlerini yansıtma potansiyeline sahip olması ve söz konusu sistemlerinin yaptığı analizlerin ve ürettiği verilerin hem metodolojik açıdan hem de içerik açısından İslami ilimler geleneğine uygunluğunu denetleyebilecek mekanizmaların olmaması bir çok etik riski de beraberinde getirmektedir. Yine yapay zekâ etiği konusunda henüz “İlahiyat Araştırmalarında Yapay Zekâ Etik Belgesi” oluşturulamaması bu teknolojilerin Siyer alanında kullanımında farklı bir hassasiyet gözetilmesini zorunlu kılmaktadır. Aksi takdirde Siyer alanında kontrolsüz, denetimsiz ve etik ilkelerden uzak bir yapay zekâ kullanımı, Hz. Peygamberin şahsiyeti ve manevi konumundan, Kur’an’dan ve dini değerlerden bağımsız bir peygamber algısının oluşmasına sebebiyet verecektir. Ayrıca dini değerlerde aşınma, bilgi kirliliği, anlam kayması ve algı değişimi gibi ciddi etik sorunlar da doğuracaktır.

Anahtar Kelimeler

İslam Tarihi , Siyer , Dijitalleşme , Yapay Zekâ , Hz. Muhammed , Etik.

Kaynakça

• Acar, Ali Kemal. “Din ve Teknoloji Etkileşiminde Yapay Zeka ve Transhümanizm’e Yaklaşımlar”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/1 (Haziran 2023), 380-406. https://doi.org/10.17859/pauifd.1267034
• Akyürek, Yakup. “Coğrafyanın Siyer Telifine Etkisi: Kelâî (ö. 634/1237) ve el-İktifâ’ Adlı Eseri Üzerine Bir İnceleme”. İstem 18/36 (2020), 489-498.
• Aladağ, Fatma. “Dijital Beşerî Bilimler ve Türkiye Araştırmaları: Bir Literatür Değerlendirmesi”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 18/36 (2020), 773-796.
• Aladağ, Hüseyin Hilmi. “Grup Biyografisi ve Prosopografi: Bireysel Hikayelerin Kolektif Bağlamında Tematik Derinlik Arayışı”. Öneri Dergisi 20/63 (2025), 314-334. https://doi.org/10.14783/maruoneri.1555076
• Alalaq, Ahmed Shaker. “Simulating Historical Figures through Artificial Intelligence”. Preprint.
• Altıntaş, Mustafa Cabir. “Sosyal Hayatın Dönüşümü: Yapay Zekanın Dini ve Sosyal Yaşama Etkileri”. Din, Bilim ve Felsefe Arasında Yapay Zeka, Transhümanizm ve Dijitalleşme. ed. Recep Erkmen. 111-130. Ankara: Paradigma Akademi, 2023.
• Arslan, Kürşat. “Eğitimde Yapay Zeka ve Uygulamaları”. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi 11/1 (2020), 71-88. https://orcid.org/0000-0003-4680-9561
• Bal, Samet Yahya - Sarıkaya, Berat. “Kelami Açıdan İnsan Fıtratı ve Bilinci Bağlamında Yapay Zekâ ve Transhümanizm”. Mavi Atlas 10/2 (2022), 404-418. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.1119290
• Baldini, Massimo. İletişim Tarihi. çev. Gül Batuş. İstanbul: Avcıol Basım Yayın, 2000.
• Barr, Avron - Feigenbaum, Edward A. The Handbook of Artificial Intelligence, Volume I. Los Altos, California: William Kaufmann, Inc., 1981.
• Bayat, Elif. İnsan ve Yapay Zeka Ortak Üretimi Olan Resim ve Fotoğraf Eserlerinin Sanatsal Değerinin Arzu Nesnesi Olma Bağlamında Karşılaştırmalı Analizi. İstanbul, Türkiye: Galatasaray Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Master’s Thesis, 2024.
• Caine, Barbara. Biyografi ve Tarih. çev. Mehmet Sözen. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019. ChatGPT. “Ensar ve Muhacir Arasındaki Statü Farklılıkları: Prosopografik Bir The Possibility of Using Artificial Intelligence in Sirah Studies • 321 marifetname | ISSN: 2757-752X Analiz”, 2025. https://chat.openai.com ChatGPT. “Hz. Peygamber Döneminde Mekke’deki Su Kaynaklarının Sosyal, Ekonomik ve Kültürel Etkileri Üzerine Değerlendirme”, 2025. ChatGPT (OpenAI). Bedir Savaşı: Alternatif Senaryolar Üzerinden Bir Tarihî Simülasyon. ChatGPT (OpenAI). “Hz. Peygamber’in Diplomatik Mektuplarının Metin Madenciliği Analizi”, 2025. https://chat.openai.com/
• Çakır, Furkan. “Yapay Zekâ ve Hadis”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 32 (Eylül 2023), 109-131. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1240725
• Değirmenci, Can Hikmet - Aydın, İsmail Hakkı. Yapay Zekâ. İstanbul: Girdap Kitap, 2018.
• Düzenli, Muhittin. “İslamî Kaynaklarda Dijitalleşme ve Akademik Okuma Üzerindeki Etkileri”. VIII. Dinî Yayınlar Kongresi Bildirileri. 210-227. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2021.
• EEA-CSIC, Equipo de Investigación. “Prosopografía de los ulemas de al-Andalus (FFI2010-20428)”. Escuela de Estudios Árabes - CSIC, 2010. https://www.eea.csic.es/eea-proyectos-investigacion-terminados-recientemente/prosopografia-de-los-ulemas-de-al-andalus-ffi2010-20428/
• EEA-CSIC, Equipo de Investigación. “Redes de ulemas andalusíes: estructuras de transmisión del saber y relaciones interpersonales”. Escuela de Estudios Árabes - CSIC, ts. https://www.eea.csic.es/eea-proyectos-investigacion-terminados-recientemente/redes-de-ulemas-andalusies-estructuras-de-transmision-del-saber-y-relaciones-interpersonales/
• English, Al Jazeera. “The Miraculous Life of Prophet Muhammad - Documentary Trailer”, 2024. https://www.youtube.com/watch?v=zUbiHhn2u9A
• Eravcı, Bahaeddin vd. “Tarih Araştırmaları ve Yapay Zeka”. AUSBD (Artificial Intelligence and Social Sciences Teaching Special Issue) 2024 (Aralık 2024), 8-16. https://doi.org/10.48070/erciyesakademi.1544216
• Erdoğan, Gökhan. “Yapay Zekâ ve Hukukuna Genel Bir Bakış”. Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü Yayını 66/1 (Mart 2021), 117-192.
• Fayda, Mustafa. “Siyer Sahasındaki İlk Telif Çalışmaları”. Uluslararası Birinci İslam Araştırmaları Sempozyumu. 357-367. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Yayınları, 1985.
• Gelgeç, Sevim. “Yapay Zekâ Modellerinin Tefsir Tarihi Özelinde İncelenmesi”. 322 • Siyer Araştırmalarında Yapay Zekâ Kullanım İmkânı https://dergipark.org.tr/tr/pub/marifetname Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/3 (Özel Sayı: Yapay Zeka ve İlahiyat: Yeni Paradigmalar) (2024), 493-519.
• Gençer, Rıdvan - Altun, Adnan. “Dijital Tarihin Pratiği: Projelere Yönelik Bir İnceleme”. 8. Uluslararası Tarih Eğitimi Sempozyumu. https://www.researchgate.net/publication/378032571_Dijital_Tarihin_Pratigi_Projelere_Yonelik_Bir_Inceleme
• George, Ginu - Thomas, Mary Rani. “Integration of Artificial Intelligence in Human Resource”. International Journal of Innovative Technology and Exploring Engineering (IJITEE) 9/2 (2019), 5069-5073.
• Gökmen, Emrah. “Adam Çalıştıranın Sorumluluğu Özelinde Yapay Zekânın İslâm ve Türk Hukuku Üzerinden Mukayeseli Olarak Değerlendirilmesi”. ASBÜ Hukuk Fakültesi Dergisi 4/2 (2022), 931-992. https://doi.org/10.47136/asbuhfd.1073488
• Gül, Ali - Sipahioğlu, Mete. “Yapay Zekânın Din Eğitimindeki Rolü: Fırsatlar, Zorluklar ve Geleceğe Yönelik Çıkarımlar”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/3 (2024), 293-323.
• Gülşen, S. D. “Arapça Yabacı Dil Öğretiminde Yapay Zekanın Geleceği, ChatGPT Örneği”. RumeliDE Journal of Language and Literature Studies 2023/33 (2023), 1057-1070. Haber7. “Peygamberimiz (s.a.v.)’in Evi 3D Teknolojisiyle Yeniden Canlandırıldı”, 2024. https://video.haber7.com/video-galeri/221804-peygamberimiz-savin-evi-3d-teknolojisiyle-yeniden-canlandirildi
• Hall, Mark, diğerleri. “The WEKA Data Mining Software: An Update”. ACM SIGKDD Explorations Newsletter 11/1 (2009), 10-18.
• Hansenberger, Silvio. Die zivilrechtliche Haftung für autonome Drohnen unter Einbezug von Zulassungs- und Betriebsvorschriften. Berlin: Carl Grossmann Verlag, 2018. IQNA Türkçe. “Peygamber Efendimiz’in Hayatını Anlatan İlk Yapay Zekâ Karakteri Beşir”. IQNA Türkçe. 2024. https://iqna.ir/tr/news/3485043/peygamber-efendimiz%E2%80%99in-hayat%C4%B1n%C4%B1-anlatan-ilk-yapay-zeka-karakteri-be%C5%9Fir
• Islamic World Educational, Scientific and Cultural Organization (ICESCO). “ICESCO Hosts Exhibition and Museum on Prophet Muhammad’s Life and Islamic Civilization”. 2022. https://www.icesco.org/en/2022/11/08/icesco-hosts-exhibition-and-museum-on-prophet-muhammads-life-and-islamic-civilization/
• Kara, İrfan. Kur’an Araştırmalarında Yapay Zekâ. ed. Cihan Kara. İstanbul: The Possibility of Using Artificial Intelligence in Sirah Studies • 323 marifetname | ISSN: 2757-752X Kitap Dünyası Yayınları, 2024.
• Karabulut, Burak. “Yapay Zeka Bağlamında Yaratıcılık ve Görsel Tasarımın Geleceği”. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 20/79 (2021), 1517-1539.
• Karayiğit, Rahime. “Dijitalleştirme Çalışmalarında El Yazması Metinlerin Yapay Zekâ Yardımıyla Deşifre Edilmesi: eScriptorium Programı Örneği”. İslam Araştırmaları Dergisi 53 (2025), 189-197.
• Köse, Feyza Betül. “Çağdaş Dönem İslâm Tarih Yazıcılığında Bir Yaklaşım Soruşturması: Prosopografi”. Hitit İlahiyat Dergisi 22/2 (Aralık 2023), 532-548. https://doi.org/10.14395/hid.1343180
• Köse, Feyza Betül. “Tarih Araştırmalarında Prosopografi Yaklaşımı”. Mevzu: Sosyal Bilimler Dergisi 10 (Eylül 2023), 425-459. https://doi.org/10.56720/mevzu.1322279
• Kubaisi, Abdel Aziz Shaker Hamdan Al. “Ethics of Artificial Intelligence a Purposeful and Foundational Study in Light of the Sunnah of Prophet Muhammad”. Religions 15/1300 (2024).
• Larose, Daniel T. - Larose, Chantal D. Discovering Knowledge in Data: An Introduction to Data Mining. John Wiley & Sons, 2014.
• Leonhard, Gerd. Teknolojiye Karşı İnsanlık. İstanbul: Siyah Kitap, 2018.
• Maral, Taylan. “Sosyal Bilimlerin Kesişim Noktası: Yapay Zeka ve Etik”. Ankara Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi "Yapay Zeka ve Sosyal Bilimler Öğretim” Özel Sayısı (2024), 17-33.
• Najeeb, Moath Mustafa Ahmad. “Towards a deep learning-based approach for hadith classification”. European Journal of Engineering and Technology 6/3 (Mart 2021), 9-15.
• Oz, Saban. “Tweet by Saban Oz”, 2024. https://x.com/sabanoz_/status/1893005876664967676
• Öter, Gizem - Hançer, Emrah. “İslami Kaynakların Metin Madenciliği Yöntemleriyle İncelenmesi”. Yapay Zekâ, Transhümanizm, Posthümanizm ve Din Uluslararası Sempozyum Bildiri Özet ve Tam Metin Kitabı. ed. Yıldıray Sipahi. 227-236. Burdur: Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, 2022.
• Özdemir, Mehmet. “Siyer Yazıcılığı Üzerine”. Milel ve Nihal 4/3 (2007), 129-162.
• Özdemir, Mehmet Nadir. “Siyer-i Nebî Tarih’ten Farklı mı Okunmalı? - Fil Olayı Bağlamında Bir Değerlendirme”. EKEV Akademi Dergisi 18/59 (2014), 247-255. Özkuyumcu, Nadir. “Mukavkıs”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 31/137-138. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2020. 324 • Siyer Araştırmalarında Yapay Zekâ Kullanım İmkânı https://dergipark.org.tr/tr/pub/marifetname
• Öztemel, Ercan. “Yapay Zeka ve Din”. Yapay Zekâ Transhümanizm ve Din. ed. Muhammed Kızılgeçit, vd. 17-30. Ankara: DİB Yayınları, 2021.
• Paju, Petri vd. Digital and Distant Histories: Emergent Approaches within the New Digital History. Helsinki: Helsinki University Press, 2020.
• Palabıyık, M. H. “Akademik Siyer Yazıcılığı: Yaklaşımlar, Metodlar ve Sorunlar Bağlamında”. Türkiye’de Siret Yazıcılığı Siret Sempozyumu I. Ankara, 2012.
• Penrose, Roger. Bilgisayar ve Zeka: Kralın Yeni Usu-I. Ankara, Türkiye: TÜBİTAK Yayınları, 2000.
• Polat, Selahattin. “Siyerin Neliği Bağlamında Siyer Yazıcılığının Sorunları”. Sîret Sempozyumu I –Türkiye’de Siret Yazıcılığı-. 257-270. Ankara: Meridyen Kitaplığı, 2012.
• Rafi, Mezbah Uddin. “The Potential of AI to Simulate Real-Time Historical What-If Scenarios”. arXiv 2409.0086 (2024).
• Rochman, Agus Nur - Purwaningsih, Sri Mastuti. “Pengaruh Metode Example Non Example dengan Media Gambar Generatif AI terhadap Motivasi Belajar Siswa pada Pembelajaran Sejarah Kelas XI SMKN 6 Surabaya”. AVATARA, e-Journal Pendidikan Sejarah 15/4 (2024), 1-9.
• Rumsey, David - Williams, Meredith. “Historical Maps in GIS”. Past Time, Past Place: GIS for History. ed. Anne Kelly Knowles. 1-18. US: ESRI Press, 2002.
• Russell, Stuart - Norvig, Peter. Artificial Intelligence: A Modern Approach. New Jersey: Pearson, 3rd Basım, 2010. Sadiyah, Fatichatus. “Scientific Hadiths and Its Implementation in The Emergence of Artificial Intelligence (AI)”. Dirosatuna: Journal of Islamic Studies 7/1 (2024), 1-15. https://doi.org/10.31538/dirosatuna.v6i2.4590
• Saloot, Mohammad Arshi vd. “Hadith data mining and classification: a comparative analysis”. Artificial Intelligence Review 46 (2016), 113-128. https://doi.org/10.1007/s10462-016-9458-x
• Saraçoğlu, Tuba Nur. “Dijital Beşerî Bilimler Bağlamında İlahiyat/İslâmî İlimler”. İslam Tetkikleri Dergisi 12/2 (2022), 845-891.
• Sarfaraz, Sumaira. “The Impact of Learning Quran n Sunnah through Artificial Intelligence in Children and the Prophetic Method of Teaching: A Comparative Analysis”. Al-Manhal Research Journal 4/2 (Haziran 2024), 103-115.
• Shogar, Ibrahim. “Role of Islamic Thought and Culture in the Artificial Intelligence World”. Semarak International Journal of Islamic Studies The Possibility of Using Artificial Intelligence in Sirah Studies • 325 marifetname | ISSN: 2757-752X and Culture 3/1 (2024), 1-8. https://doi.org/s
• Srivastava, Jaideep, diğerleri. “Web Usage Mining: Discovery and Applications of Usage Patterns from Web Data”. ACM SIGKDD Explorations Newsletter 1/2 (2000), 12-23. Time Machine Organisation. “About Us”, 2025. https://www.timemachine.eu/about-us/
• Tombul, Sema. “Veri Madenciliği Tekniklerinin ve Algoritmik Araştırmaların Hadis İlmine Uygulanabilirliği”. Eskiyeni 44 (Eylül 2021), 461-474. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.960636
• Uğur, Yunus. Osmanlı Şehir Tipolojileri ve Atlası (1450-1700). İstanbul: TÜBİTAK Araştırma Destek Programları Başkanlığı (ARDEB), 2016.
• Uğur, Yunus. “Tarihçilik Sahasında Teknolojik İmkanlardan Yararlanma”. Tarih Bilimi ve Metodolojisi. ed. Mehmet Yaşar Ertaş. 377-381. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2019.
• Umut, Tuba Nur. “Yapay Zekâ Etiği Çerçevesinde Özerklik ve Özgür İrade Tartışmaları”. Yapay Zekâ Etiği: Disiplinlerarası Bir Yaklaşım. ed. Tayyibe Bardakçı - M. İhsan Karaman. 57-81. İstanbul: İsar Yayınları, 2022. University of Michigan-Dearborn. “AI’s Mysterious Black Box Problem Explained”. University of Michigan-Dearborn. 2023. Erişim 10 Mart 2025. https://umdearborn.edu/news/ais-mysterious-black-box-problem-explained
• Ünal, Sevim. “İbadetlerle İlgili Fetvalar ve Yapay Zekâ Uygulamaları: Karşılaştırmalı Bir Analiz”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/3 (Aralık 2024), 161-192. https://doi.org/10.33415/daad.1580752
• Verboven, Koenraad vd. “A Short Manual to the Art of Prosopography”. Prosopography Approaches and Applications: A Handbook. ed. K. S. B. Keats-Rohan. 36-59. Oxford: University of Oxford, 2007.
• Witten, Ian H. vd. Data Mining: Practical Machine Learning Tools and Techniques. Morgan Kaufmann, 2016. Endüstri 4.0. “Yapay Zekâ, Makine Öğrenimi ve Derin Öğrenme Arasındaki Farklar”. 2020. Erişim 30 Ocak 2025. https://www.endustri40.com/yapay-zeka-makine-ogrenimi-ve-derin-ogrenme-arasindaki-farklar/