The Dialectical Relationship Between Poetics and Metaphysics: The Example of Ahmedi’s Diwan

Öz

This study is structured around two fundamental themes. One is the examination of the dialectical relationship between poetics (poetry) and metaphysics, and the other is a philosophical evaluation of Ahmedi Diwan, a 14th-century poet considered one of the founding texts of literature, from this dialectical perspective. First, the dialectical relationship between poetry and metaphysics is examined. The question of the nature of metaphysics and poetry is sought. The relevance and differences between philosophical and poetic discourse in expressing truth are considered, and the dialectical ground that could be valid for these two discourses is examined. A brief overview of Farabi and Ibn Sina's assessments of poetry is provided, citing Aristotle's Poetics. Then, the topic of poetry from an Islamic artistic perspective is examined, exploring the representational power of poetry in expressing truth in Islamic thought and its ontic and epistemic relationship with metaphysics. The final section of the study examines the philosophical concepts and themes Ahmedi addresses in his Diwan, particularly those with metaphysical content, from the perspective of Islamic philosophy. It also includes some observations about the philosophers and philosophical schools that influenced Ahmedi's philosophical thought.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Philosophy
• Ahmedî
• Dîwân
• Poetics (poetry)
• metaphysics
• dialectics

Poetika ve Metafizik Arasında Diyalektik İlişki; Ahmedî Dîvânı Örneği

Öz

Bu çalışma iki temel konu üzerinden kurgulanmıştır. Bunlardan biri poetika ile metafizik arasındaki diyalektik ilişkinin incelenmesidir. Bir diğeri ise 14. yüzyıl şairlerinden Ahmedî Dîvânı’nın felsefî olarak değerlendirilmesidir. Öncelikli olarak şiir sanatı ve metafizik arasındaki diyalektik ilişki ele alınmıştır. Metafizik ve şiirin mahiyetinin ne olduğu sorusuna cevap aranmıştır. Hakikati dile getirmede felsefî söylem ile şiirsel söylem arasındaki uygunluk ve farklılıklar dikkate alınılarak bu iki söylem için geçerli olabilecek diyalektik zeminin nasıllığı incelenmiştir. Aristo’nun Poetika eserine atıf yapılarak Fârâbî ve İbn Sînâ’nın şiir sanatı hakkındaki değerlendirmelerine kısaca yer verilmiştir. Daha sonra İslam sanat perspektifinde şiir konusu ele alınılarak İslam düşünce geleneğinde hakikati ifade etmede şiirin temsil gücü ve metafizikle olan ontik ve epistemik boyutu irdelenmiştir. Çalışmanın son kısmında ise Ahmedî’nin Dîvân’da yer verdiği felsefî kavram ve temalar incelenerek özellikle metafizik içeriğe sahip kavram ve konular İslam felsefesi açısından değerlendirilmiştir. Ayrıca Ahmedî’nin felsefî düşüncesinin şekillenmesinde etkili olan filozof ve felsefî ekoller hakkında da birtakım tespitlere yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Felsefesi
• Ahmedî
• Divân
• Poetika (şiir)
• Metafizik
• Diyalektik

Kaynakça

1. Açıl, Berat. “Klasikleşme ve Dönüşüm Kıskacında Yenilenme Dönemi İslam Sanatı”. İslam Düşünce Atlası. Erişim 5 Ekim 2025. https://islamdusunceatlasi.org/yenilenme-donemi-mimari-ve-sanati
2. Ahmedî. Dîvân. haz. Yaşar Akdoğan (Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, PDF) (Erişim 23 Mart 2015).
3. Ahmedî. İskendernâme (İnceleme- Tenkitli Metin). haz. Yaşar Akdoğan-Nalan Kutsal. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları: 143, 2019.
4. Akdoğan, Yaşar. Ahmedî Dîvânı’ndan Seçmeler. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları:937, 1988.
5. Akkanat, Hasan. “Tümeller Teorisi”, İslam Düşüncesinde Teoriler-2, haz. Ömer Türker. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2023.
6. Alper, Ömer Mahir. İbn Sînâ. İstanbul: İsam Yayınları, 2010.
7. Altunya, Hülya. Klasik Mantık Açısından Hakikat ve Şiir. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2017.
8. Aristoteles, Poetika, çev. İsmail Tunalı. İstanbul: Remzi Kitapevi Yayınları, 1987.

9. Aydınlı, Yaşar. Fârâbî. İstanbul: İsam Yayınları, 2008.
10. Babuççu, Ali Han. Düşünmeyi Estetize Etmek: Nıetzsche ve Erken Alman Romantiklerinde Sanat ve Edebi Form (Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023)
11. Biçgel, Büşra Hatice. Ahmedî'nin Dîvân'ında Tasavvuf (Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023)
12. Bolay, Süleyman Hayri. Osmanlılarda Düşünce Hayatı ve Felsefe. Ankara: Akçağ Yayınları, 2005.
13. Buhari, Edeb 90;
14. Burckhardt, Titus. Aklın Aynası, çev. Volkan Ersoy. İstanbul: İnsan yayınları, 1994.
15. Durmuş, İsmail. “Şiir”.Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.39/144-154. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
16. Gutas, Dımıtri. İbn Sînâ’nın Mirası, çev. M. Cüneyt Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2004.
17. Güçlü, Ümit. Hakikat Sonrası Şiir. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2024.
18. Gülüm, Emrah. Ahmedî Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin-Tıpkıbasım) (Eskişehir: Osman Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021), 395.
19. Gündüz, Şinasi. “Mecûsîlik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/279-284. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
20. Işık, Aydın. Din ve Estetik. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2013.
21. İbn Sînâ, Dânişnâme-i Alâî, çev. Murat Demirkol. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurum Başkanlığı Yayınları, 2013.
22. İbn Sînâ, Kitâbu’ş-Şifâ, Poetika-Şiir, çev. Ferruh Özpilavcı. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2020.
23. İbn Sînâ, Metafizik II, çev. Ekrem Demirli, Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2005.
24. Karaarslan, Nasuhi Ünal. “Şair”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/298-301. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
25. Kılıç, Mahmud Erol. Sufi ve Şiir. İstanbul: Sufi Kitap, 2017.
26. Kindi, Felsefî Risâleler, çev. Mahmut Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2014.
27. Koç, Turan. Din Dili. Kayseri: Rey Yayıncılık, Tarihsiz.
28. Koç, Turan. İslâm Estetiği. İstanbul: İSAM Yayınları, 2010.
29. Kutluer, İlhan. İbn Sînâ Ontolojisinde Zorunlu Varlık. İstanbul: İz Yayıncılık, 2013.Nazik, Sıtkı. “Kaynağı ve Bağlayıcılığı Yönüyle Hz. Peygamber ve Şairin Sözü: Dîvân Şairi Örneği”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 5/22 (2012), 122-135.
30. Parini, Jay. Şiir Neden Önemlidir. çev. Güven Turan. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2022.
31. Pirinç, Nursel. Ahmedî'nin Dîvânı'ndaTevhîd ve Nübüvvet (Amasya: Amasya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024)
32. Platon. İon (Şiir Üzerine). çev. Mustafa Çağrı Parmaksız. İstanbul: Kapra Yayıncılık, 2021.
33. Sarıalioğlu, Kenan. Homeros’tan Nâzım’a Şiir ve Felsefe. Ankara: Fol Kitap, 2020.
34. Sehî Beg. Heşt Bihişt. haz. Haluk İpekten vd. Ankara: Kültür Başkanlığı Yayınları, 2017.
35. Taşkent, Ayşe. İbn Sînâ ve Fârâbî’nin Poetikaları: Aristoteles’in Poetika’sının İslam Dünyasındaki Yansımaları. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2019.
36. Tatar, Burhanettin. Din, İlim ve Sanatta Hermenötik. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
37. Toktaş, Fatih. “İhvân-ı Safâ: Din-Felsefe İlişkisi ve Siyaset”, İslam Felsefesi Tarih ve Problemler, ed. M. Cüneyt Kaya. İstanbul: İSAM Yayınları, 2016.