Kefeli Ahmed Efendi and His Treatise on the Nature of Revelation: A Systematic Analysis

Öz

This article examines the life, oeuvre, and independent treatise on the nature of revelation (Risāla fī Kayfiyyat al-Waḥy) authored by Aḥmad b. Ḥasan al-Kefevī, a relatively obscure figure absent from the classical biographical lexicons. Internal evidence from his writings suggests that he originated from Kefe (modern-day Feodosia in Crimea) and engaged in scholarly activity over an extended period. His correspondence and interactions with prominent statesmen of the period offer valuable insights into the intellectual milieu to which he belonged. The fact that the majority of his works are composed in Turkish provides important indications regarding both his scholarly orientation and his intended readership. The study undertakes a systematic analysis of his aforementioned treatise, exploring its thematic structure and argumentative framework. Key topics addressed include the process by which the Archangel Gabriel receives and transmits revelation, the hierarchical stages of the Qurʾān’s descent (tanazzulāt), the functions of angels in the revelatory process, and the linguistic dimensions of revelation. The analysis is grounded in a comparative engagement with classical sources in Qurʾānic exegesis, ḥadīth, and kalām. Furthermore, the article situates the treatise within the broader intellectual trajectory of its author by offering contextual information concerning his life and scholarly production, thereby contributing to a more nuanced understanding of his epistemological and theological approach. This study seeks to reconstruct the intellectual profile of a neglected Ottoman scholar while contributing to the understanding of how Islamic theological discourse on revelation evolved and adapted throughout the post-classical period via systematic textual analysis.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Kefeli Ahmed Efendi
• Kefevī
• Ottoman
• Revelation
• Nature of Revelation
• Treatise

Kefeli Ahmed Efendi ve Vahyin Keyfiyetine Dair Risâlesi: Sistematik Bir Tahlil

Öz

Bu çalışma, klasik biyografik kaynaklarda hakkında müstakil bilgi bulunmayan Ahmed b. Hasan el-Kefevî’nin hayatını, eserlerini ve vahyin keyfiyetine dair müstakil risâlesini konu edinmektedir. Müellifin eserlerindeki kayıtlar, onun Kefe (günümüzde Kırım-Feodosya) menşeli olduğunu ve uzun yıllar boyunca ilmî faaliyetlerini sürdürdüğünü göstermektedir. Dönemin önde gelen devlet adamlarıyla teması, entelektüel çevresiyle kurduğu ilişkinin niteliğine dair önemli ipuçları sunmaktadır. Kefevî’nin eserlerini büyük oranda Türkçe telif etmesi, hem ilmî yönü hem de hitap ettiği kitle hakkında fikir vermektedir. Makalede müellifin vahyin mahiyetine ilişkin risâlesi, içerik ve yapı bakımından sistematik olarak ele alınmakta; risâlede tartışılan konular, Cebrâil’in vahyi alma ve tebliğ etme süreci, Kur’ân’ın nüzul mertebeleri, meleklerin rolleri ve vahyin lisanı gibi başlıklar çerçevesinde analiz edilmektedir. Araştırma, risâlenin tematik çözümlemesini yapmakta ve müellifin klasik tefsir, hadis ve kelâm kaynaklarından hareketle meseleyi nasıl ele aldığını ortaya koymayı hedeflemektedir. Bu bağlamda, müellifin ilmî birikimiyle şekillenen düşünsel çerçeveyi daha iyi kavrayabilmek adına hayatına ve eserlerine dair verilere de yer verilmektedir. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden metin çözümleme tekniği kullanılacak; hem risâlenin yazılı içeriği detaylı biçimde incelenecek hem de müellifin başvurduğu kaynaklar tespit edilerek düşünce yapısı analiz edilecektir. Metin içerisindeki referanslar, özellikle klasik dö nem tefsir ve kelâm otoriteleriyle kurduğu ilişki açısından değerlendirilecektir. Kısaca bu çalışma ile hem Ke fevî’nin ilmî kişiliğinin görünür kılınması hem de İslâm düşünce tarihinde vahiy kavramının Osmanlı döne mindeki yansımalarına dair yeni bir katkı sunulması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kefeli Ahmed Efendi
• Kefevî
• Osmanlı
• Vahiy
• Vahyin Keyfiyeti
• Risâle

Kaynakça

1. Akgündüz, Ahmet. “Gaznevi, Ahmed b. Muhammed”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 12 Haziran 2025.
2. Atalar, Münir. “Emîr-i Hac”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 6 Haziran 2024.
3. Bağdâdî, İsmail Paşa. Hediyyetü’l-‘ârifîn esmâu’l-müellifîn ve âsâru’l-musannifîn. 2 Cilt. İstanbul: Maarif Matbaası, 1. Basım, 1951.
4. Bağdâdî, İsmail Paşa. Îżâḥu’l-meknûn fi’ẕ-ẕeyli ʿalâ Keşfi’ẓ-ẓunûn an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. haz. Şerafettin Yaltkaya - Rıfat Bilge. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1945.
5. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. Riyad: Beytu’l-Efkâr, 1419/1998.
6. Ceyhan, Mehmet Akif. Kur’an Ayetleri Işığında Vahiy. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
7. Demir, Zakir. “Kur’ân Lafızlarının Aidiyetine Dair Tefsir Geleneğindeki Tartışmalar ve Bunların Kritiği”. Kader 20/1 (Haziran 2022), 345-368.
8. Dinler, Ferit. “Ebu’l-Leys Es-Semerkandi’nin (V. 373/983) Mukaddimetü’s-Salat İsimli Eserinin Tahkikli Neşri”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 28 (2016), 519-563.

9. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş’as b. İshâk el-Ezdî es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. Beyrût: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekafiyye, 1409/1988.
10. Ergin, Ali Şakir. “Hafâcî, Şehâbeddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 4 Haziran 2025.
11. Hafâcî, Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ömer. Ḥâşiyetü’ş-Şihâb el-müsemmâ ʿİnâyetü’l-Ḳāḍî ve kifâyetü’r-Râżî ʿalâ Tefsîri’l-Beyżâvî. 8 cilt. Beyrût: Dârü Sadr, ts.
12. Hathaway, Jane. “Zülfikāriyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 6 Haziran 2024.
13. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. Tefsîrü’l-Ḳurʾâni’l-ʿaẓîm. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419/1998.
14. Kahveci, İhsan. “Tefsîr-i Kebîr Çerçevesinde Fahreddin Er-Râzî’nin Vahiy Anlayışı”. Usul İslam Araştırmaları 17/17 (Haziran 2012), 11-52.
15. Kara, Osman. “Vahidî Ve Tefsîrindeki Metodu”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/3 (2013/2), 296-316.
16. Kara, Ömer. “Râgıb el-İsfahânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 5 Haziran 2025.
17. Kefevî, Ahmed b. Hasan. Fetḥu’l-’azîzi’l-ganî fî şerḥi Mukaddimeti’l-Gaznevî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Kılıç Ali Paşa, 418, 1a-216b.
18. Kefevî, Ahmed b. Hasan. Îkāẕu’l-ġāfilīn. Diyarbakır: Diyarbakır Kütüphanesi, Diyarbakır İl Halk Kütüphanesi, 1700/3, 71a-92b.
19. Kefevî, Ahmed b. Hasan. Miftâḥu’s-saʿāde. Diyarbakır: Diyarbakır Kütüphanesi, Diyarbakır İl Halk Kütüphanesi, 1700/2, 51a-70b.
20. Kefevî, Ahmed b. Hasan. Risâle fî keyfiyyeti’l-vaḥy. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi, 03524-014, 104b-107a.
21. Kefevî, Ahmed b. Hasan. Risâle fî keyfiyyeti’l-vaḥy. New Jersey: Princeton University Library, Princeton Digital Library of Islamic Manuscripts, Garrett 1019H, 1a-6a. https://catalog.princeton.edu/catalog/99116505873506421. Erişim 2 Şubat 2025.
22. Kefevî, Ahmed b. Hasan. Risâle fî şerḥi ḥadîsi “el-ervâḥu cünûdün mücennede”. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, 02008, 1a-36b.
23. Kefevî, Ahmed b. Hasan. Risâletu’l-envâr fi’s-ṣalavâti ʿale’n-Nebiyyi’l-muḫtâr. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kütüphanesi, Yazma Eserler, 36901, 1a-27b.
24. Kefevî, Ahmed b. Hasan. Şerḥu Mukaddimati’s-Ṣalāt. Diyarbakır: Diyarbakır Kütüphanesi, Diyarbakır İl Halk Kütüphanesi, 1700/1, 1a-50b.
25. Kefevî, Ahmed b. Hasan. Şerḥu’l-Maḳṣūd. Rodos: Rodos Fethi Paşa Vakfı Hafız Ahmed Ağa Kütüphanesi, 990, 1a-92b.
26. Kehhâle, Ömer Rıza. Muʻcemü’l-müellifîn: terâcimu musannifi’l-kütübi’l-Arabiyye. 15 cilt. Beyrut, Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
27. Kehhâle, Ömer Rıza. Muʻcemü’l-müellifîn: terâcimu musannifi’l-kütübi’l-Arabiyye. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1993.
28. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân. thk. Ahmet el-Berdûnî - İbrahim Atfîş. 20 Cilt. Kahire: Dârul-Kutubil-İlmiyye, 2. Basım, 1384/1964.
29. Kütükoğlu, Mübahat S. “1869’da Faal Olan İstanbul Medreseleri”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi 7-8 (1977), 277-393.
30. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabi, 2010.
31. Özkan, Halit. “Süyûtî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 29 Haziran 2025.
32. Özkan, Halit. “Tîbî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 5 Haziran 2025.
33. Sarıoğlu, Hüseyin. “Râzî, Kutbüddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 4 Haziran 2025.
34. Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî. Ṭabaḳātü’ş-Şâfiʿiyyeti’l-kübrâ. thk. Mahmud Muhammed et-Tenahî - Abdulfettah Muhammed. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
35. Süyûtî, Celâlüddîn ‘Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed. Cevâbu’s-Suyûtî fî ḥakki’l-vaḥy. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Mehmed Ağa Cami, 00149-012, 133a-137b.
36. Süyûtî, Celâlüddîn ‘Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed. el-Ḥâvî li’l-fetâvâ. 2 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 2004.
37. Süyûtî, Celâlüddîn ‘Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed. el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. ed. Merkezü’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye. 7 Cilt. Medîne: Mücemma‘ü’l-Melik Fehd li-Tıba‘ati’l-Mushafi’ş-Şerif, ts.
38. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Mısır: Mektebetü ve Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 2. Basım, 1397/1977.
39. Tuna, Salih. Vahyin İsnadı Problemi Bağlamında Kelâm-ı Nefsî’nin Mahiyeti: Adudüddin el-Îcî Örneği. Denizli: Pamukkale Üniversitesi, İslami İlimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
40. Yardım, Ali. “Ebü’ş-Şeyh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 4 Mart 2025.
41. Yavuz, Yusuf Şevki. “Kalem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 23 Şubat 2025.
42. Yılmaz, Zehra - İshak Özgel. “Lafız-Mana Açısından Kur’ân.” Ekev Akademi Dergisi 26/89 (2022 Kış), 401-419.
43. Zerkeşî, Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. ‘Abdillâh. el-Burhân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. 4 Cilt. Kâhire: Dâru’t-Türâs, 1984.
44. Ziriklî, Hayreddin. el-Aʿlâm: Ḳāmûsü terâcim li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ mine’l-ʿArab ve’l-müstaʿrebîn ve’l-müsteşriḳīn. 8 Cilt. Beyrut: Darü’l-ilm li’l-melayin, 15. Basım, 2002.