İbn Receb el-Hanbelî’nin Tefsir Metodu Işığında İhlâs Sûresi Tefsiri

Öz

İslâm ilim ve kültür tarihinde mühim bir yeri olan İbn Receb el-Hanbelî (ö. 795/1393), hicrî VIII. asırda yaşamış önemli bir ilmî şahsiyettir. Zamanının hadis otoritelerinden biri kabul edilen İbn Receb, tefsir, fıkıh ve kelâm/akaid gibi disiplinlerde eserler kaleme almıştır. Daha çok hadis alanındaki çalışmalarıyla tanınmakla birlikte tefsir sahasında da dikkate değer ilmî eserler kaleme almıştır. Ancak klasik tefsir geleneğinde görüldüğü üzere Kur’ân-ı Kerîm’in tamamını kapsayan müstakil bir tefsir telif etmemiştir. Onun tefsir çalışmaları, kısa sûrelerin tam tefsiri ile uzun sûrelerin belirli pasajlarını veya bazı âyetlerini açıklamaya yöneliktir. İbn Receb’in bu alandaki çalışmalarının büyük bir kısmı Ravâʾiu’t-Tefsîr el-Câmiʿ li-Tefsîri’l-İmâm İbn Receb el-Hanbelî adlı eser içerisinde derlenmiştir. Ebû Muʿâz Târık b. ʿIvazillâh b. Muhammed tarafından hazırlanan bu derlemede doksan iki sûrenin tam veya kısmi tefsirleri yer almaktadır. İbn Receb’in tam tefsirini yaptığı sûrelerden biri de İhlâs Sûresi’dir. Müfessir, bu sûrenin tefsirinde tercih ettiği metodu açık bir biçimde ortaya koymaktadır. Hadisçi kimliği sebebiyle öncelikle sûrenin nüzûl sebebi ve faziletine dair rivayetlere yer vermiş; Kur’ân’ın Kur’ân ile tefsiri yöntemini kullanarak konuyla ilgili diğer âyetlere de atıflarda bulunmuştur. Zaman zaman morfolojik ve semantik açıklamalar yaparak lugavî tefsir örnekleri de sunmuştur. Bunun yanı sıra tefsirinde felsefî ve işârî izahların bulunması, onun çok yönlü ilmî birikimini yansıtmaktadır. Ülkemizde daha çok hadis şârihliğiyle tanınan müellifin tefsirci yönü hakkında sınırlı sayıda çalışma bulunmaktadır. Bu makalede, İbn Receb el-Hanbelî’nin tefsirci kimliği ve tefsir metodu, İhlâs Sûresi özelinde ele alınmaktadır. Araştırmada metin analizi yöntemi uygulanmış ve elde edilen veriler akademik bir üslupla değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kur’an
• İhlâs Sûresi
• İbn Receb
• el-Hanbelî.

Destekleyen Kurum

Yoktur

Interpretation of Sūrat al-Ikhlāṣ in Light of Ibn Rajab al-Hanbali’s Tafsir Method

Öz

Ibn Rajab al-Ḥanbalī (ö. 795/1393), who holds an important place in the history of Islamic scholarship and culture, was a prominent scholar of the 8th century AH. Regarded as one of the leading hadith authorities of his time, he authored works in various disciplines such as tafsir (Qur’anic exegesis), fiqh (Islamic jurisprudence), and kalam/aqidah (theology and creed). Although he is primarily known for his contributions to hadith studies, he also produced noteworthy scholarly works in the field of tafsir. However, in line with the classical exegetical tradition, he did not compose an independent, comprehensive commentary covering the entire Qur’an. Instead, his exegetical output consists of focused commentaries on specific chapters and selected verses. A significant portion of his tafsir works has been compiled in the book Ravāʾiʿ al-Tafsīr al-Jāmiʿ liTafsīr al-Imām Ibn Rajab al-Ḥanbalī, prepared by Ebî Muʿâz Târık b. ʿIvazillâh b. Muhammed. This compilation includes complete or partial commentaries on ninety-two surahs. One of the surahs that Ibn Rajab interpreted in full is Sūrat al-Ikhlāṣ. In his exegesis of this surah, the exegete clearly demonstrates the method he preferred. Due to his identity as a hadith scholar, he primarily cites narrations concerning the reason for revelation (asbāb al-nuzūl) and the virtues of the surah. He also employs the method of interpreting the Qur’an by the Qur’an, referring to other relevant verses. At times, he provides morphological and semantic analyses, offering examples of linguistic exegesis. Furthermore, the presence of philosophical and ishārī (allusive) interpretations in his commentary reflects his multifaceted scholarly background. In Türkiye, the author is better known for his commentaries on hadith, and there are relatively few studies on his exegetical aspect. This article examines Ibn Rajab al-Ḥanbalī’s identity as a mufassir (exegete) and his method of tafsir, with particular reference to Sūrat al-Ikhlāṣ. The study employs the method of textual analysis, and the findings are evaluated in an academic style.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Qurʾān
• Sūrat al-Ikhlāṣ
• Ibn Rajab
• al-Ḥanbalī

Kaynakça

1. Begavî, Ebû Muhammed Hüseyn b. Mes’ûd b. Muhammed. Meâlîmü’t-tenzîl fi tefsîri’l-Kur’ân. thk. Abdürrezzâk el-Mehdî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1999.
2. Bekiroğlu, Harun. “Bir Felsefî Tefsir Örneği Olarak Muhammed Hâdimî’nin İbn Sina’ya Ait İhlâs Sûresi Tefsirine Haşiyesi”. Hitit Üniversitesi (Gazi Üniversitesi) Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi XII/23 (Ocak 2013), 127-154.
3. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâil. el-Câmiʿu’s-sahîh. ed. Mustafa Dib el-Bugâ. nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. 8 Cilt. Dımeşk: Dâru İbn Kesîr, Dâru’l-Yemâme, 5. Basım, 1993.
4. Büyüksirkeci, Fatma. İbn Receb el-Hanbelî’nin Tefsiri ve Metodu. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
5. Calp, Tahsin. İbn Receb el-Hanbelî’nin Hadisciliği (Ravâiu’t-Tefsir Örneği). Muş: Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
6. Ebüssuûd, Muhammed b. Muhammed. İrşâdü’l-ʿakli’s-selîm ilâ mezâya’lKitâbi’l-Kerîm. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
7. Erdemir, Ömer. Van Büyükşehir Belediyesi Hayvan Barınağındaki Köpeklerde Bulunan Pirelerin Prevelansı. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
8. Güney, Ahmet Faruk. “Bir Felsefi Tefsir Örneği Olarak Ahmet Hamdi Akseki’nin İbn Sina’nın İhlas Suresi Tefsiriyle İlgili Telif Ettiği Tercüme ve Şerh”. Kutadgubilig: Felsefe - Bilim Araştırmaları 20, Ebuhamit Gazali Vefatının Dokuzyüzüncü Yıldönümünde (2011), 289- 339.

9. Güney, Ahmet Faruk. “Yazma İhlas Sûresi Tefsirleri Bibliyografyası”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi IX/18 (2011), 275-302.
10. İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm li-İbni Ebî Hatîm. ed. Es‘ad Muhammed etTayyib. el-Memleketu’l-Arabiyyeti’s-Suûdiyye: Mektebetü Nuzzâri Mustafa el-Bâz, 3. Basım, ts.
11. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İsmâil b. Ömer. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm. ed. Muhammed Hüseyin Şemseddîn. Beyrut: Dâru’l-Kütubi’l-İlmiyye, 1419.
12. İbn Receb, Zeynüddîn Abdurrahmân b. Ahmed b. Receb b. el-Hasen el-Hanbelî. Kelimetü’l-ihlâs ve tahkîku ma‘nâhâ. ed. Züheyr eş-Şâvîş. Beyrut: elMektebü’l-İslâmî, 4. Basım, ts.
13. İbn Receb, Zeynüddîn Abdurrahmân b. Ahmed b. Receb b. el-Hasen el-Hanbelî. Ravâiu’t-tefsîr (el-Câmiʾu li-tefsîri’l-imâm İbn Receb el-Hanbelî). ed. Ebî Muʾaz Târık b. ʾIvazillâh b. Muhammed . 2 Cilt. el-Memleketu’lArabiyyeti’s-Suûdiyye: Dâru’l-Âsıme, 2001.
14. İbn Receb, Zeynüddîn Abdurrahmân b. Ahmed b. Receb b. el-Hasen el-Hanbelî. Tefsîru Sûreti’l-İhlâs. ed. Ebu Mus’ab Tal’at b. Fuad el-Hulvânî. y.y.: el-Fârûku’l-Hadîseti li’t-Tabâati ve’n-Neşr, 1. Basım, 2003.
15. İbn Teymiyye, Takıyyüddin Ebu’l-Abbas Ahmed b. Beyânü telbîsi’l-cehmiyyeti fî te’sîsi bidaihimi’l-kelâmiyye. ed. Mecmûatü’n mine’l-Mühakkikîn. 10 Cilt. y.y.: Mecmau’l-Melik Fehd li-Tabâati’l-Mushafi’ş-Şerîf, 1426.
16. İbnü’l-Imâd, Ebu’l-Fellâh Abdullah Hay el-Hanbelî İbnü’l-Imâd. Şezerâtü’zzeheb fi ahbâri men zeheb. ed. Mahmûd el-Arnaût. 11 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1. Basım, 1986.
17. İbnü’n- Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. Ebî Ya‘kūb İshâk b. Muhammed b. İshâk. el-Fihrist. ed. İbrâhîm Ramazân. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 3. Basım, 1997.
18. Kallek, Cengiz. “İbn Receb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 20/243-247. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
19. Karabacak, Mustafa. Faziletli Vakitlere Dair Rivayetlerin Değeri: İbn Receb elHanbelî’nin Kitapları Özelinde. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
20. Karabacak, Mustafa. “İbn Receb Hanbeli’nin Hayatı ve İlmi Şahsiyeti”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XVI/2 (2012), 721- 745.
21. Karabulut, Aziz. Bir Müfessir Olarak İbn Receb el-Hanbelî ve Tefsire Dair Görüşlerinin Derlendiği Ravâi’u’t-Tefsir İsimli Eserin ’Ulûmu’l-Kur’ân Açısından İncelenmesi. Antalya: Akdeniz Ünivsersitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
22. Karabulut, Aziz - Pişgin, Yasin. “Bir Müfessir Olarak İbn Receb el-Hanbelî ve Ona İsnad Edilen Ravâi’u’t-Tefsîr İsimli Eserin Ulûmü’l-Kur’ân Açısından Değerlendirilmesi”. Bilimname : Düşünce Platformu 49 (Ocak 2023), 389-421.
23. Kaya, Mesut. “Memlûk Dönemi Tefsir Eğitimi ve Çalışmaları: Tarihsel Bir Değerlendirme”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 24/3 (2020), 993-1015.
24. Maden, Şükrü. “Sûre Tefsirleri Çerçevesinde Abdülhay Üsküdârî’nin (Ö. 1117/1705) Tefsir Anlayışı -Meryem, Yâsîn, Fetih, Rahmân, Nebe’, Nâziât, Abese, Tekvîr, İnfitâr, Mutaffifîn ve Kevser Sûreleri-”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi VII/3 (2018), 1726-1758.
25. Mâverdî, Ebü’l Hasan Ali b. Muhammed b. Muhammed. Tefsîrü’l-Mâverdî (enNüket ve’l-Uyûn. thk. Es-Seyyid ibn-i Abdulmaksûd Abdurrahîm. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütubi’l-İlmiyye, ts.
26. Münâvî, Muhammed Abdürraûf. Feyzü’l-Kadîr şerhu’l-Câmi‘i’s-sağîr. 6 Cilt. Mısır: el-Mektebetü’t-Ticâriyyetü’l-Kübrâ, ts.
27. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh. ed. M. Fuâd Abdulbâkî. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkī. 5 Cilt. Kahire: Matbaatü Îsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâhû, 1374-75/1955-56.
28. Opus, Bahadır. “İbn Receb el-Hanbelî’nin Buhârî’ye Tenkidlerinin Değerlendirilmesi”. Eskiyeni: Anadolu İlahiyat Akademisi Araştırma Dergisi
    Eski Yeni: Üç Aylık Düşünce Dergisi 44 (2021), 525-547.
29. Opus, Bahadır vd. “İbn Receb el-Hanbelî’nin Fethu’l-Bârî’sinin Kendisinden Sonraki Şerhlere Etkisi”. II. Uluslararası İslami ve İnsani Araştırmalar Sempozyumu, 195-212.
30. Opus, Bahadır. İbn Receb el-Hanbelî’nin Hadis Şerhciliği (Fethu’l-Bârî Örneği). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
31. Opus, Bahadır. “İbn Receb’in Fethu’l-Bârî’si Çerçevesinde Muhtelifü’l-Hadîs = Mukhtelif al-Hadith in the Frame of Ibn Rajab’s Fethu’l-Bari”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21 (2022), 287-318.
32. Râzî, Fahreddîn. Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1999. Saruhan, Berna Güney - Dereli, Selman. “Deney Hayvanlarının Beslenme, Barınma ve Üremesi”. Dicle Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi 1 (2016), 16-21.
33. Sönmez, Yılmaz. Selefî Tefsir Ekolü İçerisinde İbn Receb El-Hanbelî’nin Yeri ve Tefsir metodu. Şırnak: Şırnak Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Ensititüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
34. Suiçmez, Muhammet - Eşer, Ahmet. “İbn Receb el-Hanbelî’nin Câmi’u’l-’Ulûm ve’l-Hikem Adlı Eserindeki Şerh Metodu = The Commentary Method in Ibn Rajab al-Hanbali’s Jami al-’Ulum wa’l-Hikam”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 53 (2022), 725-756.
35. Süyûtî, Abdurrahmân b. Ebî Bekr Celâlüddîn. Tabakâtü’l-Huffâz. Beyrut: Dâru’l-Kütubi’l-İlmiyye, 1. Basım, ts.
36. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Bağdâdî. Câmiu’l-beyân an te’vili’ âyi’l-Kur’ân. thk. Mahmûd Muhammed Şâkir. 24 Cilt. Mekketü’l-Mükerreme: Dâru’t-Terbiyeti ve’t-Türâs, ts.
37. Topaloğlu, Bekir. “Ahad”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 1/483- 484. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
38. ‘Umrânî, Yahyâ b. Ebî’l-Hayr. el-İntisâru fî’-raddi ‘ale’l-mu‘tezileti’lkaderiyyeti’l-eşrâr. ed. Su‘ûd b. Abdilazîz el-Halef. 3 Cilt. Riyad: Ezvâü’s-Selef, 1. Basım, 1999.
39. Yiğit, İsmail. “Aynî’yi yetiştiren Memluklar Dönemi İlmî Hareketine Genel Bir Bakış”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11-12 (1997).
40. Yiğit, İsmail. “Memlükler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 29/90- 97. Ankara: TDV Yayınları, 2004. Zeccâc, Ebû İshak İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl. Me‘âni’l-Kurʾân ve iʿrâbühû. thk. Abdülcelîl Abduh Şelbî. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütub, 1988.
41. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru A‘lâmi’n-Nübelâ. ed. Şuayb el-Arnaût ve dv. 25 Cilt. y.y.: Müessesetü’rRisâle, 3. Basım, 1985.
42. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf an hakâik-i gavâmîdi’ttenzîl ve uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. thk. Muhammed Bâsil Uyûnü’s-Sevd,. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 3. Basım, ts.