Erken Dönem Arap Kaya Yazılarındaki ‘Rabbi Mûsâ ve Hârûn’ İfadesinin Analizi, Teolojik ve Sosyolojik Rolü

Öz

Arap Yarımadası’nın farklı bölgelerinde tespit edilen kaya yazıları, yalnızca bireysel dua ve niyazları değil; aynı zamanda dönemin inanç evrenini, dinî kavram dolaşımını ve toplumsal dönüşüm dinamiklerini de yansıtan birer epigrafik belge niteliği taşımaktadır. Bu yazıların önemli bir kısmı Kur’ân ayetlerinden alıntılar, dua formülleri ve hadis rivayetleri barındırmaktadır. Bahse konu metinler arasında özellikle dikkat çeken ifadelerden biri, “Rabbi Mûsâ ve Hârûn” şeklindeki yakarış formülüdür. Bu ifade, ilk bakışta yalın bir dua kalıbı gibi görünse de arka planında güçlü bir teolojik referans ağı taşımaktadır. Kur’ân’da Mûsâ ve Hârûn’un birlikte anıldığı sahneler, özellikle tevhid mücadelesi, vahyin tebliği ve ilahi yardım talebi bağlamında yoğunlaşır. Kaya yazılarında bu iki peygamberin adının birlikte zikredilmesi, vahiy geleneğinin sürekliliğine yapılan bilinçli bir gönderme olarak değerlendirilebilir. Böylece yazıyı kazıyan kişi, kendi inancını yalnızca yeni bir dinî kimlik üzerinden değil, tarihsel bir peygamberlik silsilesine aidiyet üzerinden de tanımlamış olmaktadır. Bu durum, erken dönem Müslüman toplulukların kendilerini, Hz. Mûsâ ve Hz. Hârûn’un temsil ettiği tevhid çizgisinin devamı olarak gördüklerini düşündürmektedir. Sosyolojik açıdan bakıldığında ise ifade, Arap toplumunda mevcut olan çok katmanlı dinî ortamın izlerini taşır. Kaya yazılarında Mûsâ ve Hârûn’a yapılan vurgu, bu kültürel ve dinî temasın epigrafik düzlemdeki bir tezahürü olarak değerlendirilebilir. Bu ifade aracılığıyla yazı sahibi hem bireysel bir dua pratiği sergilemekte hem de kendisini tevhid tabanlı bir dinî geleneğe yerleştirmektedir. Makale, söz konusu ifadenin kullanım bağlamlarını epigrafik veriler ışığında değerlendirerek erken dönem Arap yazılarının Kur’ân ve hadis literatürüyle kurduğu ilişkiyi analiz etmeyi hedeflemektedir. Multidisipliner bir yöntemi gerekli kılan bu araştırmada, tefsir kaynakları ve tarih kitaplarındaki veriler karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmekte; elde edilen bulgular üzerinden sosyolojik ve teolojik çıkarımlar yapılmaktadır

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Tefsir
• Kaya Yazıları
• Hz. Mûsâ
• Hz. Hârûn

Analysis of the Expression “Lord of Moses and Aaron” in Early Arabic Rock Inscriptions with Focus on Its Theological and Sociological Role

Öz

Rock inscriptions discovered across the Arabian Peninsula serve as epigraphic evidence reflecting not only individual supplications but also the belief system, religious conceptual circulation, and social transformation dynamics of the period. A significant portion of these inscriptions contains Quranic citations, prayer formulas, and Hadith content. A particularly striking expression among these texts is the invocation: “The Lord of Moses and Aaron”. While appearing as a simple prayer template, it carries a profound network of theological references. In the Quran, scenes featuring Moses and Aaron together focus on the struggle for monotheism (tawhid), the transmission of revelation, and the plea for divine aid. Their joint mention in rock inscriptions constitutes a conscious reference to the continuity of the prophetic tradition. Thus, the inscriber defines their faith not just through a new religious identity, but through an affiliation with a historical lineage of prophethood. This suggests that early Muslim communities viewed themselves as the successors to the monotheistic line represented by Moses and Aaron. Sociologically, this phrase reflects the multi-layered religious environment of Arabian society. The emphasis on these two prophets is an epigraphic manifestation of cultural and religious contact. Through this expression, the individual performs a personal act of worship while situating themselves within a shared monotheistic memory. Consequently, the rock surface transcends being a private devotional space to become a public arena for identity declaration. This article analyzes the relationship between early Arabic inscriptions and Quranic/Hadith literature by evaluating these contexts through epigraphic data, drawing sociological and theological inferences from exegetical (tafsir) and historical sources.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Tafsir
• Rock Inscriptions
• Moses
• Aaron.

Kaynakça

1. Alsahra /الرحلة-الخامسة- الى-حسمى/2024/11/1org.alsahra://https Alsahra. “ًً جدیدا 2026. Şubat 18 Erişim .”من صیغ الدعاء في نقوش الأقرع: خمسون نقشا /صیغ-الدعاء-في-نقوش-الأقرع-نقوش-إسلامیة/2021/02/org.alsahra://https 2026. Şubat 18 Erişim .”نقوش وحكایات من زمن الصحابة والتابعین” . Alsahra /نقوش-وحكایات- من-زمن-الصحابة-والتابعین/2025/06/org.alsahra://https
2. Déroche, François. The Abbasid Tradition: Qur’ans of the 8th to the 10th Centurie. London: Nour Foundation, 1992
3. Déroche, François. The Abbasid Tradition: Qur’ans of the 8th to the 10th Centurie. London: Nour Foundation, 1992.
4. Donner, Fred M. Muhammad and the Believers. Cambridge: Harvard University Press, 2010.
5. Ebüssuûd Efendi. İrşâdü’l-ʿakli’s-selîm ilâ mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm. 9 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
6. Ferâhîdî, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm. Kitâbü’l-ʿAyn. thk. Mehdi el-Mahzumî - İbrâhim es-Sâmerrâî. Mısır: Dâr ve Mektebetü Hilâl, ts.
7. Habermas, Jürgen. The Structural Transformation of the Public Sphere. Cambridge: Polity Press, 1989.
8. Healey, John F. The Early Alphabet. Berkeley: University of California Press, 1990.

9. Hoyland, Robert. Arabia and the Arabs: From the Bronze Age to the Coming of Islam. London: Routledge, 2001.
10. Imbert, Frédéric. “Graffiti arabes de Cnide et de Kos : premières traces épigraphiques de la conquête musulmane en mer Egée”. Travaux et Mémoires. 17/730-758. Paris, 2013.
11. Imbert, Frédéric. “Le Coran dans les graffiti des deux premiers siècles de l’hégire”. Arabica 47/3 (2000), 381-390. https://doi.org/10.1163/157005800774230245
12. Imbert, Frédéric. “Le Coran des pierres : statistiques épigraphiques et premières analyses”. Le Coran, nouvelles approches. 1-15. Paris: CNRS éditions, 2013.
13. Izutsu, Toshihiko. God and Man in the Qur’an. Kuala Lumpur: Islamic Book Trust, 2002.
14. juancole. “Early Arabic Rock Inscriptions Related to the Qur’an: Juan Cole’s List”. Erişim 18 Şubat 2026. https://www.juancole.com/qurancommentary-in-context/inscriptions-related-quran
15. Karaman, Hayrettin vd. Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 4. Basım, 2012.
16. Mâtürîdî, Ebû Mansûr el-. Teʾvîlâtü Ehli’s-sünne. thk. Mecdi Ba Sellum. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
17. mohammed93athar/. “في إسرائیل# بنو“. Erişim 18 Şubat 2026. https://x.com/mohammed93athar/status/1595480023334633496 نوادر الآثار والنقوش: "#نقوش_إسلامیة تنشر لأول مرة ” /.athar93mohammed 2026.
18. Motzki, Harald. The Origins of Islamic Jurisprudence. Leiden: Brill, 2002.
19. Neuwirth, Angelika. The Qur’an and Late Antiquity. Oxford: Oxford University Press, 2019.
20. Râzî, Fahreddîn er-. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1981.
21. Shahîd, Irfan. Byzantium and the Arabs in the Sixth Century. Washington: Dumbarton Oaks, Trustees for Harvard University, 1995.
22. Sharon, Moshe. Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae. Leiden: Brill, 2004.
23. Temir, Hakan - Oğuzhan, İbrahim. “İslam Arkeolojisi İçinde Genç Bir Disiplin: Kaya Yazıları”. Mersin İlahiyat Dergisi 2 (26 Şubat 2026), 1-15.
24. Winnett, Frederick Victor. “Studies in Ancient North Arabian”. Journal of the American Oriental Society 107/2 (1987), 239-244. https://doi.org/10.2307/602832
25. Yüksel, Müfid. “Muhammed bin Âdem El-Hacrî’ye âit erken İslâmi dönem kaya yazıtı ve tercümesi”, ts. https://mufity.blogspot.com/2021/06/arabistanasiren-namasta-bir-mescidten.html
26. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım ez-. el-Keşşâf ’an hakâ’ikı gavâmizi’t-tenzîl ve ’uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. thk. Halil Me’mun Şeyha. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 2005.