Usûlî ve Ferşî Farklılıkları Yönüyle Şaz Kıraatler

Öz

Kur’an kelimelerinin farklı vecihlerle telaffuz edilmesi, ilahi kelamın çok katmanlı anlam dünyasını önemli ölçüde genişletmiştir. Kıraat ilmi geleneği içerisinde, üzerinde ittifak edilen farklı okumalar “sahih” olarak nitelendirilmiş, buna karşın sahih kıraat şartlarını taşımayan her türlü okuyuş ise “şâz kıraat” kategorisi altında değerlendirilmiştir. Mütevâtir kıraatler üzerine yapılan bilimsel çalışmalarda bu okuyuş farklılıkları, genellikle “usûlî ve ferşî farklılıklar” şeklinde sistematik bir ayrıma tabi tutularak sunulmaktadır. Bu çalışmanın temel amacı, Kur’an kıraatleri sahasında hem tarihsel hem de teknik açıdan tartışmalı bir konuma sahip olan şâz kıraatleri, usûlî ve ferşî farklılıklar düzleminde detaylı bir analize tabi tutmaktır. Araştırmanın temel problemini, şâz kıraatlerin sunuluşunda mütevâtir kıraatlerdeki gibi kategorik bir ayrımın eksikliği ve bu durumun meselenin teknik boyutunun kavranmasını zorlaştırması oluşturmaktadır. Literatürde şâz kıraatler üzerine oldukça nitelikli çalışmalar yapılmış olsa da doğrudan usûlî ve ferşî farklılıkları merkezine alan müstakil bir çalışmaya rastlanılmamıştır. Dolayısıyla bu çalışma, mevcut boşluğu doldurma gayesiyle şâz kıraatlerin farklılıklarını sistematik bir kategori altında inceleyerek özgün bir değer sunmaktadır. Bu çerçevede öncelikle şâz kavramı ve kıraat ilminde şâz olgusu teorik açıdan ele alınacaktır. Ardından şâz kıraatlerin usûlî farklılıkları yani idgam, hemze, tenvin, feth, imâle ve vakf gibi genel okuyuş kaideleri arasındaki ayrılıklar derinlemesine incelenecektir. Son aşamada ise şâz kıraatlerin ferşî farklılıkları yani harf, hareke, kelime veya kelime grupları düzeyindeki bireysel okuyuş ayrılıkları, Bakara Sûresinden seçilen örnekler üzerinden analiz edilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• Şâz
• Usûl
• Ferş
• Şâz Kıraat İmamları

Recitations of The Shaz in Terms of Procedural and Farsı Dıfferences

Öz

The pronunciation variations of the Holy Qur'an have significantly en-riched its semantic and interpretive depth. Within the science of qirāāt, readings meeting specific criteria are termed saḥı̄ḥ, while others are categorized as shādh (anomalous). While mutawātir recitations are typically analyzed through a categorical distinction of uṣūlı̄ (systematic) and farshı̄(lexical) differences, shādh recitations often lack this structured presentation, making their technical dimensions difficult to comprehend. This study aims to fill this scholarly gap by conducting a detailed analysis of shādh recitations through these two specific lenses. Initially, the research establishes a theoretical framework for the phenomenon of shādh. It then examines uṣūlı̄ differences - general rules involving idghām, hamzah, tanwı̄n, and waqf- which provide vital data on the phonetic and grammatical heritage of the text. Subsequently, farshı̄differences, involving individual variations in letters and vowels, are analyzed using concrete examples from Surah al-Baqarah. The findings indicate that a systematic classification of shādh readings reveals their significant potential for contribution to tafsı̄r (exegesis) and fiqh (jurisprudence). By providing an interdisciplinary perspective, this analysis elucidates the role of these readings in linguistic and legal inferences. Ultimately, the study constructs a robust methodological foundation for future literature, demonstrating how these controversial readings offer profound insights into the linguistic and legal architecture of the Qur'anic revelation.

Anahtar Kelimeler

• Recitation
• Shadh
• Usul
• Farsh
• Shadh Recitation Imams

Kaynakça

1. Abdulfettah el-Kâdî. el-Kırââtu’ş-şâzzetu ve tevcîhuhâ min lugati’l-’Arab. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1981.
2. Abdulğafûr es-Senedî, Ebû Tahir Abdulkayyûm. Safahât fî ’ulûmi’l-kıraât. Suudi Arabistan: el-Mektebetü’l-Emdâdiyye, 1994.
3. Abdullatif el-Hatîb. Mu’cemü’l-kırâât. Dımaşk: Dâru Sa’diddîn li’t-Tabâati ve’nNeşri ve’t-Tevzî’, 2000.
4. Ali b. Muhammed b. Abdussamed, Alemüddîn es-Sehâvî. Cemâlü’l-kurrâ ve kemâlü’l-ikrâ. thk. Mervan Atiyye - Muhsin Harâbe. Beyrut: Dâru’lMe’mûn li’t-Turâs, 1997.
5. Ali el Kârî el-Herevî. el-Hebâtü’s-seniyyetü’l-’aliyye ’alâ ebyâti’ş-Şâtibiyyeti’rrâiyye. thk. Abdurrahmân b. Abdulazîz b. Abdillâh b. Abdilkerîm esSudeysi. Mekke: Dâru Tayyibeti’l-Hadrâ, 2018.
6. Birışık, Abdulhamit. “Kıraat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/425- 432. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
7. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail. Sahîh-i Buhârî. thk. Mustafa Dîbu’lBuğâ. 6 Cilt. Dimaşk: Dâru İbn-i Kesîr, 1414.
8. Cevheri, İsmail b. Hammad. es-Sıhâh tâcü’l-lüğa ve sıhâhü’l-Arabiyye. thk. Ahmed Abdulğafur ’Atar. Beyrut: Dârü’l-’İlm li’l-Melâyîn, 1987.

9. Çakıcı, İrfan. Şâz Kıraatler ve Tefsire Etkisi. Konya: Necmeddin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
10. Dağ, Mehmet. Tarihsel Perspektif ve Problematik Sorgulaması Bağlamında Kıraat İlminde İhticâc Olgusu. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2005.
11. Damra, Tevfik İbrahim. Celâu besarî fî Kirâati’l-Hasani’l-Basrî. Ürdün: Dâru Ammâr, 2010.
12. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Said. et-Teysîr fi’l-kırâ’âti’s-seb’i. thk. Otto Trezel. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1984.
13. Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed Abdulganî. İthâfu fudalâ’i’l-beşer fi’l-kırâ’âti’lerba’ati ’aşer. thk. Enes Mihre. Lübnan: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 3. Basım., 2006.
14. Ebû Ali el-Fârisî, Hasen b. Ahmed b. Abdilgaffâr. el-Hucce li’l-kurrâi’s-seb’a. thk. Bedreddin Kahveci - Beşîr Cüveycâtî. Beyrut: Dâru’l-Me’mûn li’tTurâs, 1993.
15. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Ali b. Yûsuf b. Hayyân Esîru’d-Dîn elEndelûsî. Bahrü’l-muhît. thk. Sıdkı Muhammed Cemil el-’Atâr. 10 Cilt. Beyrut: Daru’l-Fikr, 2000.
16. Kur’an-ı Kerim Meâli. çev. Halil Altuntaş, Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2009.
17. Hüzelî, Yûsuf b. Ali b. Cebbâre b. Muhammed b. Ukayl Ebu’l-Kâsım. el-Kâmil fi’l-kırâât. thk. Cemâl b. Seyyid b. Rufâî. Kahire: Müessesetu Semân, 2007.
18. İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib b. Abdirramân b. Gâlib elMuhâribî el-Gırnâtî el-Endelüsî. el-Muharrerü’l-vecîz fi tefsîri Kitâbi’l- Azîz. thk. Abdüsselâm Abdüşşâfî Muhammed. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’lİlmiyye, 2001.
19. İbn Cinni, Ebu’l-Feth Osman el-Mevsili. el-Muhteseb fî tebyîni vucûhi şevâzi’lkırâ’âti ve’l-îdâhi anhâ. thk. Muhammed Abdulkâdir Atâ. Beyrut: Dârü’lKütübi’l-İlmiyye, 1998.
20. İbn Manzûr, Muhammed b. Mukrîm b. Ali. Lisânü’l-’Arab. Beyrut: Dâru Sâdır, 1994.
21. İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed b. Mûsâ b. el-Abbâs et-Temîmî. Kitâbü’s-seb‘a fi’l-kırâ’ât. thk. Şevkî Dayf. Mısır: Dâru’l-Me’ârif, 1972.
22. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. en-Neşr fi’l-kırââti’l-aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâ’. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, ts.
23. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Müncidü’l-mukriîn ve mürşidü’t-tâlibîn. Beyrut: DârülKütübi’l-İlmiyye, 1999.
24. İdris Hâmid Muhammed. el-Kırââtü’ş-şâzze ahkâmühâ ve âsâruhâ. Riyâd: Câmiatü’l-Melik Suûd, Merkez Bühûsi Külliyyeti’t-Terbiye, 2003.
25. Kabâkıbî, Şemsuddîn Muhammed b. Halil. Îzâhu’r-rumûz ve miftâhü’l-künûz. thk. Ahmed Halit Şükri. Umman: Dâru Ammâr, 2003.
26. Kaya, Sedat. “Ebû Hayyân el-Endelûsî’nin Şâz Kıraatlere Yaklaşımı”. Harran İlahiyat Dergisi 53 (15 Haziran 2025), 1-22. https://doi.org/10.30623/hij.1523063
27. Kaya, Sedat. “İmkân ve Gereklilik Bağlamında Kıraat Farklılıklarının Meallere Yansıtılması Meselesi Bakara Sûresi Örneğinde Bir İnceleme”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1514571
28. Kurtubî, Ebu Abdullah Muhammed b. Ahmed el-Ensârî. el-Câmiu li ahkâmi’lKur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrâhîn Atfeyş. Kahire: Dâru’l-Kutubi’lMısriyye, 2. Basım, 1964.
29. Kutaiba Al İbrahim. el-Ukberi’nin İ‘rabu’l-Kırââti’ş-Şevâz Kitabındaki Şaz Kırââtlerin Morfolojik Açıdan İncelenmesi ve Anlama Etkisi. Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
30. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. Tefsîru’l-Mâverdî: enNüket ve’l-ʿuyûn. thk. es-Seyyid İbn Abdilmaksûd b. Abdirrahîm. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
31. Mehmet Dağ. Geleneksel Kırâat Algısına Eleştirel Bir Yaklaşım. İstanbul: İSAM Yayınları, 2011.
32. Muhammed el-Kâdî, Abdülfettah b. Abdülganî. el-Vâfî fî şerhi’ş- Şâtibiyye. Kahire: Mektebetü’s-Süvâdî li’t-Tevzî’, 1992.
33. Müflih, Muhammed Ahmed vd. el-Mukaddimât fî ilmi’l-kıraat. Amman: Dâru Ammâr, 2001.
34. Sarı, Mehmet Ali. “İdgam”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/471- 472. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
35. Saylan, Nesrişah. “Kıraat İlminde Hemze İle İlgili Bazı Vecihlerin İncelenmesi”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 5/2 (2019), 285-298.
36. Seyyid Rizkuttavîl. Medhal fî ’ulûmi’l-kırâât. Mekke: el-Mektebetü’l-Feysale, 1985.
37. Şevkânî, Muhammed b. Ali b. Muhammed b. Abdullah. Fethu’l-Kadîr. Beyrut: Dâru İbn-i Kesîr, 1993.
38. Şihabuddin Ahmed b. Muhammed, el-Kastalânî. Letâifü’l-işârât li fünûni’l-kırâât. Kahire: Dârü’l-Meârif, 1986.
39. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr. Câmi’u’l-beyân ’an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Mahmud Muhammed Şâkir. Mekke: Dâru’t-Terbiyyeti ve’t-Turâs, ts. Temel, Nihat. Kıraat ve Tecvid Istılahları. İstanbul: MÜ İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1997.
40. Ukberî, Ebu’l-Bekâ Abdullah b. Hüseyin b. Abdillah. İ’râbu’l-kirââti’ş-şevâz. thk. Muhammed es-Seyyid Ahmed el-Azzûz. Beyrut: Âlihi’l-Kutub, 1996.
41. Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl el-Bağdâdî. Meâni’l-Kur’ân ve irâbuhû. thk. Abdulcelil Abduhu Şelebî. Beyrut: Âlimu’l-Kutub, 1988.
42. Zemahşeri, Ebu’l-Kâsım Muhammed b. Ömer b. Ahmed. Tefsîrü’l-keşşâf. thk. Muhammed Mursî Âmir. Kahire: Daru’I-Mushaf, 1977.