Türk Milliyetçiliğinde Ayırt Edici Bir Eğilim Olarak İttihatçılığın Yeniden Terakkisi

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 1 , 149 - 180 , 02.04.2026

Mustafa Karahöyük , Kinem Tokdemir , Hakan Dumlu

https://doi.org/10.14782/marmarasbd.1777537

https://izlik.org/JA77RM68CT

Öz

Milliyetçilik problematiğinden yola çıkan bu çalışmanın amacı; kendisini milliyetçi olarak tanıtan genç yetişkinlerin yön arayışına dair bir tutum tespiti yapmaktır. 1918’de feshedilen İttihat ve Terakki Cemiyeti, mutlak monarşi karşıtı düşünsel arka plana sahip, üniter bir Osmanlı Devleti fikrini savunan bir siyasi örgüttü. Mevcut Türkiye koşullarında hem monarşi hem de Osmanlı üst kimliği söz konusu olmadığından İttihatçılık fikri, anakronik görünebilmektedir. Ancak İttihatçılık, bir siyasi parti aidiyetinden ziyade “ruh, hareket ve/veya dava” olarak ele alındığında, kavramsallaştırma esas anlamını bulmaktadır. Yürütülen araştırma kapsamında yapılan görüşmelerde, görüşmeciler de İttihatçılığı “ruh, hareket ve/veya dava” olarak tanımlamıştır. Bu bakımdan, İttihatçılığın ruh, hareket ve dava olarak 19. ve 20. yüzyılları aşan bir yapıya sahip olduğu ve günümüzde de popülerleştiği fikri tespit edilmiştir. Dolayısıyla yeniden gündeme gelen İttihatçılığın, yapısal ve düşünsel olarak uğradığı değişikliklerle ters yüz edilip edilmediği üzerinde durulmuştur. Kendisini milliyetçi olarak tanımlayan genç yetişkinlerde İttihat ve Terakki’ye dair olumlu tutumların yaygın olduğu görülmektedir. Bu tutum, muhalif ve milliyetçi gençlerin mevcut siyasal konjonktürde kendi siyasi bilinçlerini şekillendirmek için İttihatçılığı bir zemin olarak kullanmalarından kaynaklanmaktadır. Bu bağlamda, nitel araştırma yöntemi benimsenerek yürütülen alan araştırmasında; görüşmecilerin bir duygu ve kader birliği ile benzer bir tutum sergilediği, güncel siyasete karşı yaşanan hayal kırıklığı nedeniyle ilgilerinin başka bir yönde arttığı ve bu tutumun eski İttihatçılıktan farklı olarak bu fikri ters yüz etmelerindeki sebepler gözlemlenmiştir. Veri toplama tekniği olarak derinlemesine görüşmeler yapılan bu araştırmada, milliyetçilik bağımsız değişkendir. Yaş, eğitim ve ekonomik/çalışma durumu ise bağımsız alt değişken olarak belirlenmiştir. Makalede, ilk olarak İttihatçılığa dair kavramsal ve genel bir değerlendirme yapılmıştır. Ardından alan araştırmasına dair yönteme ve verilerin analizine yer verilmiştir. Daha sonra çalışma, bulguların değerlendirilmesi ile sonuçlandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Milliyetçilik , İttihat ve Terakki Cemiyeti , İttihatçılık , Türk Milliyetçiliği , Tutum

The Revival of Unionism as a Distinctive Trend in Turkish Nationalism

https://izlik.org/JA77RM68CT

Öz

This study, set within the framework of nationalism, aims to explore the evolving direction of young adults who identify as nationalists. The Committee of Union and Progress, which was disbanded in 1918, was a political entity that promoted the vision of a unified Ottoman state and represented an ideological opposition to the absolute monarchy. In today’s Türkiye both the monarchy and the Ottoman super-identity are no longer relevant, which may make the ideology of the Committee of Union and Progress seem anachronistic. However, when Unionism is understood as a ‘spirit, movement and/or cause’ rather than simply a political party affiliation, the conceptualisation of Unionism takes on its true meaning. In the interviews conducted for this study, participants similarly described Unionism as a ‘spirit, movement and/or cause’. Accordingly, the study demonstrates that Unionism has a structure that transcends the nineteenth and twentieth centuries in terms of spirit, movement and cause, and has found renewed popularity in contemporary discourse. The study then examines whether Unionism’s resurgence in contemporary political thought has been reversed by the structural and intellectual changes it has undergone. The findings show that young adults who identify as nationalists have widespread positive attitudes towards the Committee of Union and Progress. These attitudes stem from nationalist youth who oppose the current government and use Unionism as a basis for shaping their political consciousness. The fieldwork, conducted using qualitative research methods, found that participants demonstrated a shared sense of unity and destiny, a shift away from traditional Unionism, and an increased interest in alternatives stemming from disillusionment with current political conditions. The study used in-depth interviews as the primary method of data collection, with nationalism emerging as the independent variable, and age, education and economic/working status identified as independent sub-variables. The paper begins with a conceptual overview of Unionism, followed by a discussion of the research methodology and data analysis. The paper concludes with an evaluation of the findings.

Anahtar Kelimeler

Nationalism , Committee of Union and Progress , Unionism , Turkish Nationalism , Attitude

Kaynakça

• Ahmad, F. (2024) İttihatçılıktan Kemalizme. (F. Berktay, Çev.). İstanbul: Kaynak Yayınları.
• Akit TV. (2023) “Abdülhamit Han’ın Yalnızlığına Bırakmadık!” [https://www.youtube.com/](https://www.youtube.com/) watch?v=yHxm5wlkgNY (Erişim Tarihi: 29.07.2025).
• Akşin, S. (1971) İttihat ve Terakki Üzerine. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 26(1), 153–182.
• Akşin, S. (2009) Jön Türkler ve İttihat ve Terakki. Ankara: İmge Kitabevi.
• Akyıldız, A. (2011) “Tercüme Odası.” TDV İslâm Ansiklopedisi. [https://islamansiklopedisi.org.tr/tercumeodasi](https://islamansiklopedisi.org.tr/tercumeodasi) (Erişim Tarihi: 03.01.2025).
• Aldrich, J. H., Blais, A. & Stephenson, L. B. (der.) (2018) Strategic Voting and Political Institutions. The Many Faces of Strategic Voting/Tactical Behavior in Electoral Systems around the World. Michigan: University of Michigan Press.
• Altunoğlu, M. (2021) Proto-Kemalist bir Hareket Olarak İttihatçılık. Muhafazakâr Düşünce Dergisi, no. 61, 116–144.
• Mustafa KARAHÖYÜK • Kinem TOKDEMİR • Hakan DUMLU 28
• Anderson, B. (2014) Hayali Cemaatler: Milliyetçiliğin Kökenleri ve Yayılması. İstanbul: Metis Yayınları.
• Arnett, J. J. (2007) Emerging Adulthood: What is it, and What is it Good for? Society for Research in Child Development, 1(2), 68–73.
• Aslan, Ö. (2019) Emir Şekib Arslan’ın Kişiliği Işığında İttihat ve Terakki’nin İslamcı Siyaseti. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 1(2), 249–268.
• Atak, H. & Çok, F. (2010) İnsan Yaşamında Yeni bir Dönem: Beliren Yetişkinlik. Çocuk ve Gençlik Ruh Sağlığı Dergisi, 17(1), 39–50.
• Baydar, S. C. (2022) Nüksedip Metastaz Yapan Kanserimiz: Neo-İttihatçılık. Fikir Coğrafyası, 2 Kasım. [https://fikircografyasi.com/makale/nuksedip-metastaz-yapan-kanserimiz-neo-ittihatcilik](https://fikircografyasi.com/makale/nuksedip-metastaz-yapan-kanserimiz-neo-ittihatcilik) (Erişim Tarihi: 07.03.2025).
• Berkes, N. (1978) Türkiye’de Çağdaşlaşma. Ankara: Doğu-Batı Yayınları.
• Boz, H. (2024) Kimlik, İdeoloji ve Cemiyet. H. Boz (der.),Vatan Namus İttihad (ss. 115–139). İstanbul: Timaş.
• Candemir, B. (2024) İttihatçılık Ölmüş Müdür?. Fikirtepe. [https://www.fikirtepemedya.com/siyaset/](https://www.fikirtepemedya.com/siyaset/) ittihatcilik-olmus-mudur/ (Erişim Tarihi: 29.06.2025).
• Çoruk, E. (2023) Milliyetçilik Teorilerinde Yeni bir Analiz Birimi Olarak Cinsiyet. Uluslararası İlişkiler ve Diplomasi Dergisi, 5(1), 86–104.
• Çandar, C. (2008) Ergenekon, Ulusalcılık-‘Neo-İttihatçılık’. Hürriyet, 18 Temmuz. [https://www.hurriyet](https://www.hurriyet). com.tr/yazarlar/cengiz-candar/ergenekon-ulusalcilik-neo-ittihatcilik-9465471 (Erişim Tarihi: 09.04.2025).
• Çarkoğlu, A & Kalaycıoğlu, E. (2014) Dünya’da ve Türkiye’de Milliyetçilik. İstanbul: Sabancı Üniversitesi İstanbul Politikalar Merkezi.
• Çelen, M. K. (2021) Neo-İttihatçılık ve Modüler Milliyetçilik Üzerine Notlar. Türkiye Notları, no. 3, 15–19.
• Dağcıoğlu, E. C. (2019) Necip Fazıl’dan Payitaht’a: Hangi Abdülhamid? Toplumsal Tarih, no. 306, 44–50.
• Gellner, E. (1992) Uluslar ve Ulusçuluk. İstanbul: İnsan Yayınları.
• Hobsbawm, E. (1995) Milletler ve Milliyetçilik: Program, Mit, Gerçeklik. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• İşli, E. N. (2022) Ölümünün 10. Yılında ‘Son İttihatçı’ Erol Şadi. Tarih Dergisi, no. 96, 78–79.
• Kağıtçıbaşı, Ç. & Cemalcılar, Z. (2014) Dünden Bugüne İnsan ve İnsanlar: Sosyal Psikolojiye Giriş. İstanbul: Evrim Yayınevi.
• Kasımoğlu, A. (2016) Milliyetçiliğe Dair Çözümlemelerde Toplumsal Cinsiyet Olgusu. Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, 5(10), 241–273.
• Küçük, S. (2025). İttihat Terakki Özentisi. Merhaba. [https://www.merhabahaber.com/ittihat-terakki-](https://www.merhabahaber.com/ittihat-terakki-) ozentisi-23269yy.htm (Erişim Tarihi: 29.06.2025).
• Kon, K. (2022). Max von Oppenheim’dan Enver Paşa’ya bir Mektup ve Tarihi Önemi. Mukaddime, 13(2), 261–277.
• Mahçupyan, E. (2022) Mevcut Durumun Adı İttihatçılık. Perspektif, 15 Ocak. [https://www.perspektif](https://www.perspektif). online/mevcut-durumun-adi-ittihatcilik/ (Erişim Tarihi: 09.03.2025).
• Okumuş, M. S. (2020) 1974’ten 2020’ye TRT Tarih Dizileri. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(39), 37–52.
• Öncan, E. (2025) ‘Edit Video İttihatçılığı’, Türkçülük, Turancılık: Talat Paşa Ne Ara İnternet Ünlüsü Oldu? İdeo: [https://ideo.org.tr/edit-video-ittihatciligi-turkculuk-turancilik-talat-pasa-ne-ara-internetunlusu-](https://ideo.org.tr/edit-video-ittihatciligi-turkculuk-turancilik-talat-pasa-ne-ara-internetunlusu-) oldu/ (Erişim Tarihi: 29.06.2025).
• Türk Milliyetçiliğinde Ayırt Edici Bir Eğilim Olarak İttihatçılığın Yeniden Terakkisi 29
• Özbey, K. (2023) Türkiye’de Milliyetçiliğin Dönüşümü, Yeni Millet İnşası ve Sınırlar: Milli Kimliğin Değişen Sınırları. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(4), 1540–1559.
• Özkan, B. (2018) Türkiye’de Milli Vatanın İnşası: Dar’ül İslam’dan Türk Vatanına (D. Elhüseyni, Çev.). İstanbul: Kırmızıkedi Yayınevi.
• Salihoğlu, M. L. (2014) Amelde Neo-İttihatçılık. Yeni Asya Gazetesi, 3 Ekim. [https://www.yeniasya.com.tr/](https://www.yeniasya.com.tr/) m-latif-salihoglu/amelde-neo-ittihatcilik_219932 (Erişim Tarihi: 09.04.2025).
• Schmitt, C. (2021). Siyasal Kavramı. İstanbul: Metis Yayınları.
• Semiz, Y. (2014) İttihat ve Terakki Cemiyeti ve Türkçülük Politikası. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, no. 35, 217–244.
• Silverman, D. (2021) Nitel Araştırma Nasıl Yapılır? (E. Hava, Çev.) İstanbul: Küre Yayınları.
• Sönmez Selçuk, S. (2012) Dünden Bugüne Milliyetçilik: Küresel Dünyada Yükselen Sesler. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(3), 117–136.
• Taglia, S. (2023) Osmanlı’da İttihat ve Terakki’nin Fikri Doğuşu. (S. Ak, Çev.) Ankara: Fol Kitap.
• Tokdoğan, N. (2018) Yeni Osmanlıcılık & Hınç, Nostalji, Narsisizm. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Toprak, Z. (2006) Bir Hayal Ürünü: İttihatçıların “Türkleştirme Politikası”. Toplumsal Tarih, no. 146, 14–22.
• Tunaya, T. Z. (1989). Türkiye’de Siyasi Partiler (Cilt 3). İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları.
• Uluengin, H. (2006). Neo-İttihatçılığa Dur! Hürriyet, 22 Mart. [https://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/hadiuluengin/](https://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/hadiuluengin/) neo-ittihatciliga-dur-4122907 (Erişim Tarihi: 08.02.2025).
• Uz, H. B. (2024). Jön Türklerden İttihatçılara Bir Kimlik Tahlili Çalışması. Ankara: Hacı Bayram Veli Üniversitesi.
• Üçüncü, U. (2022). “The Times” Gazetesine göre Türkistan Millî Mücadelesi’nde Enver Paşa (1921-1922). Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, no. 35, 137–163.
• Vurucu, İ., & Boz, H. (2023). İttihat ve Terakki’yi Tarih Savaşları Ekseninde Yeniden Tartışmak. H. Boz (der.), Bayrak, Kalpak, Revolver: İttihat ve Terakki Nasıl Tartışılmalı? (ss. 341–359). İstanbul: Timaş Yayınları.
• Yaşlı, F. (2023). “Hudut Namustur”: Seküler-Popülist Milliyetçiliğin İzinde. Fiscaoeconomia, 7(3), 2636– 2671.
• Yenen, A. (2023) İttihatçılığın Laneti: İmparatorluk’tan Cumhuriyet’e Geçiş Döneminin Tarihyazımında Bazı Meseleler. Toplum ve Bilim, no. 164, 72–96.
• Yetim, F. (2015). Modern Bir Aydın Hareketi Olarak Yeni Osmanlılar ve İslam Dünyası. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, no. 34, 1–18.